Zadzwoń, pomożemy Ci zaplanować idealne wakacje! 883 919 664
05.08.2026
Marzec 1974 roku. Susza. Grupa rolników z osady Xiyang w prowincji Shaanxi, w środkowych Chinach, kopie studnię – zwyczajną, kilka metrów w głąb, żeby dojść do wody, której akurat na powierzchni brakuje. Na głębokości niecałych czterech metrów łopata jednego z nich uderza w coś twardego. Nie kamień. Coś regularnego. Coś, co wygląda jak głowa. Wykuta z gliny. W idealnym stanie.
Rolnicy nie wiedzą tego jeszcze, ale właśnie odkryli jedno z największych odkryć archeologicznych XX wieku. W kolejnych miesiącach na miejsce przybywają archeolodzy z Pekinu. Kopanie się rozszerza. Za pierwszym wojownikiem pojawia się drugi. Piąty. Dwudziesty. Setny. Rok później liczba znalezisk sięga tysięcy.
Dziś, po pół wieku badań, wiemy, że w podziemnych komorach pod polami Shaanxi pochowano około ośmiu tysięcy glinianych wojowników w naturalnej wielkości. Każdy inny. Każdy z indywidualną twarzą. Wszyscy strzegli grobowca Qin Shi Huanga – pierwszego cesarza zjednoczonych Chin, człowieka, który zbudował pierwszą wersję Wielkiego Muru, zunifikował pismo i miary, i uwierzył, że można ochronić się przed śmiercią.
Ten artykuł jest o tym, kim był ten człowiek, jak zbudowano jego terakotową armię, co dziś realnie można zobaczyć w Xi’an – i dlaczego to jest jedno z niewielu miejsc świata, które naprawdę zmienia sposób, w jaki myślisz o starożytności.
Zacznijmy od podstaw, żeby uzgodnić skalę.
Terakotowa Armia znajduje się w prowincji Shaanxi, w środkowych Chinach, około czterdziestu kilometrów na wschód od miasta Xi’an – jednej z historycznych stolic chińskiej cywilizacji. Cały kompleks liczy dzisiaj ponad dwa tysiące dwieście lat – pochodzi z trzeciego wieku przed naszą erą.
W trzech głównych podziemnych komorach (znanych roboczo jako Pit 1, Pit 2 i Pit 3) znajduje się dotychczas odkrytych około ośmiu tysięcy figur wojowników w naturalnej wielkości, sto trzydzieści rydwanów, sześćset siedemdziesiąt koni, a także setki figur urzędników cywilnych, muzyków, akrobatów i innych postaci dworskich odkrytych w towarzyszących komorach. Warto od razu zaznaczyć: znaczna część kompleksu wciąż nie została odkopana. To, co widzisz dziś w muzeum, to fragment większej całości.
W 1987 roku UNESCO wpisało cały zespół Mauzoleum Pierwszego Cesarza Dynastii Qin na Listę Światowego Dziedzictwa. Muzeum otwarte oficjalnie w 1979 roku odwiedza dziś kilka milionów turystów rocznie – jest to jedno z najpopularniejszych miejsc turystycznych w Chinach.
Kluczowa cecha, która robi na wszystkich największe wrażenie: każda figura ma indywidualną twarz. Archeolodzy przez dekady badań nie znaleźli dotychczas dwóch identycznych. Osiem tysięcy różnych ludzi. Każdy z własnym wyrazem, uczesaniem, rysami. Każdy stojący w ściśle określonym miejscu formacji wojskowej.
Żeby zrozumieć, dlaczego ktoś zbudował coś tak niewiarygodnego, trzeba poznać człowieka, dla którego to zbudowano.
Ying Zheng urodził się w 259 roku p.n.e. Jako trzynastolatek objął tron państwa Qin – jednego z siedmiu walczących chińskich królestw okresu Walczących Państw. Przez następne dekady prowadził serię wojen, w których po kolei podbijał sąsiednie królestwa. W 221 roku p.n.e. proces został zakończony. Wszystkie chińskie królestwa zostały zjednoczone pod jedną władzą – po raz pierwszy w historii.
Ying Zheng ogłosił się wtedy Shi Huangdi – dosłownie „Pierwszym Cesarzem”. Nazwa „cesarz” (huangdi) była jego wynalazkiem – połączeniem tytułów legendarnych władców z mitycznej przeszłości. Chciał zaznaczyć, że jest kimś nowym, kimś większym niż wszyscy poprzednicy.
Panował jako cesarz przez jedenaście lat, do swojej śmierci w 210 roku p.n.e. W tym krótkim czasie dokonał zmian, które zdefiniowały Chiny na następne dwa tysiące lat.
Unifikacja pisma. Do tego momentu każde chińskie królestwo miało własną odmianę znaków. Qin Shi Huang narzucił jeden system, który stał się bazą klasycznego pisma chińskiego.
Standaryzacja miar, wag, walut i szerokości osi rydwanów. Ta ostatnia jest ciekawostką techniczną: rydwany z jednego regionu nie mogły dotychczas jeździć po drogach innego, bo miały inaczej szeroko rozstawione koła. Cesarz to zmienił.
Rozpoczęcie budowy Wielkiego Muru. To, co dziś widzimy, jest w większości z późniejszych dynastii (głównie Ming). Ale Qin Shi Huang jako pierwszy połączył istniejące już mury obronne różnych królestw w jeden ciąg – pierwszą wersję „Wielkiego Muru”, zbudowaną głównie z ubitej ziemi.
Gigantyczna sieć dróg łącząca stolicę z peryferiami. Bezwzględne reformy administracyjne, które podzieliły cesarstwo na jednostki bezpośrednio podległe rządowi centralnemu, likwidując resztki feudalnych układów.
Ale były i ciemne strony. Qin Shi Huang jest w chińskiej pamięci znany również z palenia ksiąg konfucjańskich – próby ideologicznej unifikacji przez fizyczne zniszczenie tekstów szkół myśli, które sprzeciwiały się jego wizji państwa. Chińska tradycja przypisuje mu też zakopanie żywcem uczonych (choć skala i historyczność tego wydarzenia są przez współczesnych badaczy dyskutowane). Masowe roboty przymusowe przy budowie Wielkiego Muru, dróg i mauzoleum pochłonęły setki tysięcy ofiar.
Miał też jedną bardzo ludzką słabość: obsesję na punkcie nieśmiertelności. Wysyłał wyprawy w poszukiwaniu eliksiru życia, otaczał się magami i alchemikami. Wielu z nich zalecało mu picie mikstur zawierających rtęć – wtedy uważaną za substancję o cudownych właściwościach.
Zmarł w 210 roku p.n.e. – ironicznie, prawdopodobnie od kumulującego się zatrucia rtęcią. Cesarz, który chciał żyć wiecznie, umarł od tego, co miało go ratować.
Terakotowa Armia nie jest po prostu ekstrawaganckim monumentem próżnego władcy. Jest fizycznym wyrazem konkretnego światopoglądu, który dominował w starożytnych Chinach.
W chińskiej wierze tego okresu życie po śmierci było kontynuacją życia ziemskiego. Zmarły potrzebował tam tego samego, co miał tutaj: jedzenia, ubrań, sług, urzędników, armii. Cesarz – potrzebował wszystkiego w skali cesarskiej.
Historyczna praktyka pochówku wysokich dostojników rzeczywiście obejmowała towarzyszenie zmarłemu przez żywych – żony, słudzy, czasem żołnierze byli zabijani i chowani wraz ze swoim panem. W czasach dynastii Shang (drugie tysiąclecie p.n.e.) skala tego zjawiska bywała ogromna.
W epoce cesarza Qin praktyka ta była już stopniowo wypierana przez figury zastępcze znane jako mingqi – gliniane, drewniane lub metalowe repliki, symbolicznie zastępujące prawdziwych ludzi. Terakotowa Armia jest kulminacją i najbardziej spektakularnym wyrazem tej tradycji: zamiast prawdziwej armii – osiem tysięcy jej glinianych odpowiedników.
Cel był jasny: strzec cesarza w życiu pozagrobowym, zapewnić mu ochronę na wieczność, umożliwić kontynuację panowania w zaświatach. Formacje wojskowe zostały ustawione frontem na wschód – w stronę, z której za życia cesarza pochodzili jego dawni wrogowie (podbite królestwa Yan, Qi, Zhao). Nawet po śmierci cesarz miał być gotowy.
Skala pracy jest trudna do wyobrażenia.
Historyk Sima Qian, piszący około stu lat po śmierci cesarza (w I wieku p.n.e., w epoce Han), podaje, że przy budowie mauzoleum pracowało około siedmiuset tysięcy robotników – głównie robotników przymusowych, więźniów, chłopów wcielonych do pracy. Budowa trwała około trzydziestu ośmiu lat – od objęcia przez Ying Zhenga tronu królestwa Qin w 246 roku p.n.e. do jego śmierci w 210 roku p.n.e.
Materiał to terakota – glina wypalana w wysokiej temperaturze. Wykorzystano lokalną glinę lessową z regionu Shaanxi, wyjątkowo drobną i plastyczną, świetnie nadającą się do modelowania szczegółów. Piece wypalały figury w temperaturze około 950–1050°C.
Metoda produkcji była wyjątkowo nowatorska jak na starożytność – można ją nazwać wczesną formą produkcji modularnej. Każdy wojownik składa się z elementów wykonywanych osobno: nogi, tors, ramiona, głowa, dłonie. Elementy te były produkowane seriami z zestawu form. Głowy – z około ośmiu podstawowych typów. Ciała – z kilku standardowych zestawów.
Potem, i tutaj tkwi geniusz całej operacji, twarz każdego wojownika była indywidualnie modelowana. Bazowa głowa dostawała ręcznie dodane rysy, uszy, wąsy, brwi, uczesanie. Ten proces dawał efekt, który do dziś budzi zdumienie: przy modularnej, praktycznie przemysłowej produkcji, każda figura wygląda jak indywidualny człowiek.
Do zmontowanego ciała dodawano potem ozdoby, elementy zbroi, szczegóły ubrania. Cały wojownik był pierwotnie malowany na jaskrawe kolory – czerwień, zieleń, purpura, fiolet, biel, głęboki błękit. Kolory dziś zniknęły z prawie wszystkich figur, ale wiemy o nich z fragmentów, które udało się zachować. Do tego wątku wracamy dalej.
Broń, którą trzymali wojownicy, była prawdziwa – nie gliniana. Miecze, halabardy, łuki, kusze, dzidy – wszystko wykonane z brązu. Niektóre egzemplarze, mimo dwóch tysięcy dwustu lat pod ziemią, wciąż zachowały niezwykły stan konserwacji. Ostrza brązowych mieczy w momencie wykopalisk pozostawały uderzająco ostre. Trwają badania nad techniką konserwacji brązu stosowaną przez rzemieślników Qin – niektóre teorie wskazują na powłoki chemiczne, choć dyskusja naukowa w tej sprawie wciąż trwa.
Konie wykonano w naturalnej wielkości, z uprzężą i elementami z brązu. Rydwany bojowe były w większości drewniane, więc same nie przetrwały – ale zachowały się ich odciski w glebie oraz metalowe elementy, na podstawie których zostały zrekonstruowane.
Kompleks składa się z trzech głównych komór odkopanych oraz jednej pustej.
Pit 1 jest największą i najbardziej rozpoznawalną komorą. Ma około dwustu trzydziestu metrów długości i sześćdziesięciu dwóch metrów szerokości. Mieści około sześciu tysięcy wojowników i koni w formacji bojowej, ustawionych w jedenastu równoległych kolumnach. To ten widok – długie szeregi glinianych żołnierzy sięgających horyzontu – jest tym, co świat zna z okładek magazynów podróżniczych i podręczników historii.
Pit 2 jest znacznie mniejsza (około sześciu tysięcy metrów kwadratowych), ale bardziej różnorodna. Zawiera kawalerię, łuczników i wozy bojowe – cztery różne typy formacji wojskowej. Tu znajdują się jedne z najsłynniejszych indywidualnych figur: klęczący łucznik o niesamowitym stanie zachowania i indywidualne figury oficerów wysokiej rangi. Znaczna część Pit 2 wciąż nie jest wykopana.
Pit 3 jest najmniejsza (około pięciuset dwudziestu metrów kwadratowych) i interpretowana jako kwatera dowództwa armii. Zawiera mniej wojowników, za to więcej figur oficerów, urzędników wojskowych i wysokich rangą postaci. To tu podejmowali decyzje „generałowie” tej glinianej armii.
Pit 4 została odkryta w latach późniejszych. Jest pusta. Nie zawiera żadnych figur. Interpretacja jest niepewna, ale najprawdopodobniej jest to komora, w której praca została przerwana – prawdopodobnie w związku ze śmiercią cesarza w 210 roku p.n.e. i rozpadem dynastii Qin cztery lata później.
Terakotowa Armia to nie jest cały kompleks pogrzebowy. To jest tylko jego strażniczy fragment.
Główny grobowiec cesarza Qin Shi Huanga znajduje się kilka kilometrów od komór z wojownikami, pod ogromnym kopcem ziemnym znanym jako Mausoleum Mound. Kopiec ma obecnie około pięćdziesięciu metrów wysokości (pierwotnie prawdopodobnie znacznie więcej), a podstawa jest kwadratem o wymiarach około trzystu pięćdziesięciu metrów na trzysta pięćdziesiąt.
Grobowiec dotychczas nie został otwarty. To fakt, który wiele osób najpierw zaskakuje. Zważywszy na znaczenie miejsca – dlaczego czeka?
Powody są trzy. Techniczne: wykopanie i konserwacja tak dużego kompleksu wymagałaby technologii, której obecnie po prostu nie ma. Konserwatorskie: doświadczenie z Terakotową Armią pokazuje, jak ogromna jest strata, kiedy artefakty tracą swój pierwotny kolor w kontakcie z powietrzem. Etyczne: chińskie władze konsekwentnie utrzymują, że wolą pozostawić grobowiec przyszłym pokoleniom, które będą miały lepsze narzędzia.
O tym, co jest w środku, wiemy dwie rzeczy.
Po pierwsze – z tekstu Sima Qiana. Historyk pisze o wnętrzu grobowca z pewną poetycką konkretnością: mapa Chin z rzekami i morzami wykonanymi z płynnej rtęci, sklepienie z drogimi kamieniami symulującymi gwiaździste niebo, mechanizmy pułapek strzelających kuszami do ewentualnych intruzów. To były opisy, które przez wieki traktowano jak literacką hiperbolę.
Po drugie – z badań geofizycznych. W ostatnich dekadach chińscy naukowcy przeprowadzili serię pomiarów magnetycznych, elektromagnetycznych i chemicznych okolic kopca. Wyniki są zaskakujące: poziom rtęci w glebie wokół kopca jest znacznie podwyższony w porównaniu z otoczeniem. Wygląda na to, że Sima Qian nie fantazjował. Grobowiec zawiera dużą ilość rtęci.
Wnętrze pozostaje jednak nienaruszone. Trwa być może największa nieotwarta tajemnica archeologii świata.
Historia współczesnego odkrycia Terakotowej Armii jest niezwykła, bo zawiera moment przypadku i drobiazgowego szczęścia geologicznego.
Marzec 1974 roku. W prowincji Shaanxi panuje susza. Grupa rolników z osady Xiyang kopie studnię, próbując znaleźć wodę. Jednym z najbardziej znanych z tej grupy jest Yang Zhifa, którego nazwisko na zawsze wpisało się w historię odkrycia.
Na głębokości niecałych czterech metrów uderzają w twardą glinę. Wykopują coś, co wygląda jak fragment gliny – pierwotnie interpretują to jako element starej cegły albo posągu z porzuconej świątyni. Ale dalsze kopanie odsłania głowę wojownika, potem tors, potem ramiona. Rolnicy zawiadamiają lokalne władze.
Do prac przyjeżdżają archeolodzy z regionalnego oddziału Chińskiej Akademii Nauk. W ciągu kilku miesięcy zakres znaleziska rozrasta się z pojedynczych fragmentów w setki wojowników. Rok 1976 przynosi odkrycie kolejnych dwóch komór (Pit 2 i Pit 3). W 1979 roku otwierają się dla publiczności pierwsze fragmenty muzeum. W 1987 roku UNESCO wpisuje kompleks na Listę Światowego Dziedzictwa.
Yang Zhifa i pozostali rolnicy, którzy dokonali odkrycia, są dziś traktowani jako narodowi bohaterowie. Kilku z tych, którzy jeszcze żyją, do dziś okresowo pojawia się w muzeum, gdzie podpisują książki i pamiątki. Studnia, w której się to wszystko zaczęło, jest oznaczona tabliczką pamiątkową.
Fakt, o którym większość turystów dowiaduje się dopiero na miejscu, dotyczy koloru.
Wojownicy Terakotowej Armii pierwotnie byli pokryci grubą warstwą jaskrawych barwników. Twarze – żółto-różowe, tuniki – czerwone, spodnie – zielone, zbroje – czarne z kolorowymi wstawkami. Cała armia była jednym gigantycznym, kolorowym spektaklem.
Dziś większość figur jest szara. Nie dlatego, że kolor zszedł w ciągu dwóch tysięcy dwustu lat pod ziemią – wręcz przeciwnie. Kolor zachowywał się doskonale, dopóki figury były w wilgotnej ziemi. Problem pojawia się dopiero w kontakcie z powietrzem. Warstwa lakieru pod farbą, zawierająca substancje organiczne, wysycha w ciągu kilkunastu sekund od odkopania. Farba, która była do niej przyklejona, łuszczy się i odpada.
Setki figur z pierwszych wykopalisk zostało „odbrązowionych” z kolorów, zanim archeolodzy zdążyli zareagować. Dopiero od lat dziewięćdziesiątych stosuje się nowoczesne techniki: komory z kontrolowaną wilgotnością, natychmiastowe utrwalanie chemiczne, kontrolowaną ekspozycję na powietrze.
W efekcie chińska strategia się zmieniła. Znaczna część figur wciąż leży pod ziemią – celowo niewykopanych. Chińscy archeolodzy prowadzą prace bardzo powoli, częściami, w miarę postępu technik konserwacji. Filozofia jest jasna: lepiej zostawić coś dla przyszłych pokoleń, niż zniszczyć bezpowrotnie dziś.
Sekcja praktyczna.
Terakotowa Armia znajduje się w Muzeum Mauzoleum Qin Shi Huanga, około czterdziestu kilometrów na wschód od centrum Xi’an. Dojazd z Xi’an: publicznym autobusem z dworca kolejowego (około godziny), taksówką lub w ramach zorganizowanej wycieczki.
Bilet wstępu kupowany na miejscu lub online, ważny na cały kompleks – trzy komory (Pit 1, 2, 3) plus Bronze Chariot Museum, gdzie eksponowane są dwa oryginalne rydwany z brązu w skali 1:2, odkryte oddzielnie od głównej armii i będące jednymi z najbardziej niesamowitych metalurgicznych osiągnięć starożytności.
Optymalna kolejność zwiedzania: Pit 3 → Pit 2 → Pit 1. Zaczynasz od najmniejszej, kończysz na największej. Wchodząc do Pit 1 na końcu, masz największe wrażenie – długie szeregi wojowników sięgające horyzontu ogromnej hali.
Czas zwiedzania: około trzech do pięciu godzin dla dokładnej wizyty. Można pobieżnie przejść w dwie godziny, ale wtedy naprawdę wielu rzeczy się nie widzi.
Najlepsze pory: wczesny ranek (zaraz po otwarciu) lub późne popołudnie. W szczycie sezonu (maj–październik) i w chińskie święta państwowe (zwłaszcza „złoty tydzień” na początku października) tłumy potrafią być bardzo duże. Wiosna i wczesna jesień są najbardziej komfortowe klimatycznie.
Ograniczenia: nie wolno fotografować z fleszem, dotykać figur, wchodzić na barierki, nie wolno używać selfie sticków wewnątrz komór. Audio-przewodniki dostępne w wielu językach, w tym w polskim.
Bez przewodnika czy z przewodnikiem: warto z przewodnikiem. Bez kontekstu historycznego osiem tysięcy figur staje się szybko wizualnie monotonne. Z dobrym przewodnikiem – lub z przygotowaniem historycznym w głowie – każda kolumna, każde uzbrojenie, każdy detal fryzury nabiera znaczenia.
Xi’an samo w sobie jest jednym z najważniejszych historycznych miast Chin. Aż cztery wielkie dynastie chińskie miały tu stolice – Zhou, Qin, Han i Tang. Miasto było wschodnim końcem Jedwabnego Szlaku, głównego korytarza handlowego łączącego Chiny ze światem zachodnim od czasów starożytnych.
Najważniejsze atrakcje samego Xi’an, poza Terakotową Armią:
Mury miejskie – jedne z najlepiej zachowanych pełnych murów obronnych na świecie. Otaczają historyczne centrum, mają około czternastu kilometrów obwodu. Można je obejść pieszo lub wypożyczyć rower na koronie muru, co jest jednym z najprzyjemniejszych sposobów zwiedzania miasta.
Wielka Pagoda Dzikiej Gęsi (Dà Yàn Tǎ) – siedmiopiętrowa buddyjska pagoda z VII wieku, zbudowana za panowania dynastii Tang jako miejsce przechowywania świętych ksiąg przywiezionych z Indii przez mnicha Xuanzanga.
Wieża Dzwonu i Wieża Bębna – dwa centralne symbole architektoniczne miasta. Wieża Dzwonu wyznaczała rytm dnia w starożytnym mieście – z niej rano wołano do pracy. Wieża Bębna – z niej wieczorem sygnalizowano koniec dnia.
Dzielnica muzułmańska wokół Wielkiego Meczetu – dziedzictwo Jedwabnego Szlaku, wciąż żywe. Jedno z najlepszych miejsc do jedzenia ulicznego w Chinach. Lokalne specjalności: yangrou paomo (zupa jagnięca z kruszonego chleba), rou jia mo (chińska „kanapka” z duszoną wieprzowiną), biang biang mian (szerokie ręcznie robione makarony).
Muzeum Historii Prowincji Shaanxi – jedno z najlepszych muzeów historycznych w Chinach, z kolekcją artefaktów obejmującą wszystkie epoki od neolitu po dynastię Tang.
Terakotowa Armia jest fizycznym wyrazem konkretnej chińskiej wizji państwa – potęgi, hierarchii, uporządkowanej kontroli nad rzeczywistością, która nie kończy się na granicy życia i śmierci.
Pokazuje, że cesarska idea Chin – jednego, silnego, scentralizowanego państwa – jest starsza niż większość europejskich narodów, jakie znamy dzisiaj. Kiedy w Rzymie kończyła się republika i zaczynało cesarstwo (I wiek p.n.e.), Chiny już od dwustu lat były zjednoczonym cesarstwem. Kiedy Karol Wielki koronował się w Rzymie na cesarza (rok 800 n.e.), Chiny miały już za sobą tysiąc lat historii cesarstwa i wchodziły w złoty wiek dynastii Tang.
Qin Shi Huang zbudował fundament, na którym stoi chińska tożsamość do dziś. Nawet nazwa „Chiny” wywodzi się od imienia jego dynastii – Qin (wymawiane „czin”) przez łacińską i portugalską transkrypcję dało „China”.
Terakotowa Armia jest też lekcją o paradoksie władzy. Cesarz, który miał wszystko, szukał nieśmiertelności. Umarł, prawdopodobnie zatruty rtęcią z eliksirów, które miały mu ją dać. Jego dynastia – Qin – upadła cztery lata po jego śmierci, w wyniku powstań ludowych spowodowanych bezlitosną administracją. Zjednoczone przez niego Chiny przeszły w ręce nowej dynastii (Han), która trwała czterysta lat.
A jednak dwa tysiące dwieście lat później jego armia wciąż stoi. Wypalona glina, cicha, wieczna. Osiem tysięcy pojedynczych twarzy patrzących w stronę wschodu, gdzie kiedyś byli wrogowie.
Kto odkrył Terakotową Armię? Grupa rolników z osady Xiyang w prowincji Shaanxi, w marcu 1974 roku, kopiąc studnię podczas suszy. Wśród nich najbardziej znany jest Yang Zhifa.
Kiedy odkryto Terakotową Armię? W marcu 1974 roku. Prace archeologiczne rozpoczęto w ciągu kolejnych miesięcy. Muzeum oficjalnie otwarto w 1979 roku. Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO nastąpił w 1987 roku.
Ile jest wojowników w Terakotowej Armii? Szacuje się, że w trzech głównych komorach jest około ośmiu tysięcy figur wojowników w naturalnej wielkości, oraz sto trzydzieści rydwanów, sześćset siedemdziesiąt koni i setki innych postaci (urzędników, muzyków, akrobatów). Znaczna część kompleksu wciąż nie została odkopana.
Dlaczego każdy wojownik ma inną twarz? Wojownicy byli produkowani metodą modułową – nogi, tors, ramiona i głowa produkowane oddzielnie z form. Ale każda twarz była ręcznie modelowana – dodawano jej indywidualne rysy, wąsy, brwi, uczesanie. Efektem jest osiem tysięcy indywidualnych twarzy przy praktycznie przemysłowej skali produkcji.
Kim był Qin Shi Huang? Pierwszym cesarzem zjednoczonych Chin. Ying Zheng, urodzony w 259 roku p.n.e., król państwa Qin, który w latach 230–221 p.n.e. podbił kolejno wszystkie chińskie królestwa i ogłosił się cesarzem. Zunifikował pismo, miary i wagi, rozpoczął budowę pierwszej wersji Wielkiego Muru. Zmarł w 210 roku p.n.e., prawdopodobnie zatruty rtęcią z eliksirów nieśmiertelności.
Czy grobowiec cesarza został otwarty? Nie. Główny grobowiec cesarza znajduje się kilka kilometrów od Terakotowej Armii, pod ogromnym ziemnym kopcem, i pozostaje nietknięty. Powody: technologiczne, konserwatorskie i etyczne. Badania geofizyczne wskazują, że wewnątrz znajduje się znaczna ilość rtęci – zgodnie z opisem historyka Sima Qiana z I wieku p.n.e.
Gdzie leży Terakotowa Armia? W prowincji Shaanxi w środkowych Chinach, około czterdziestu kilometrów na wschód od miasta Xi’an.
Jak dotrzeć do Terakotowej Armii? Z Xi’an – publicznym autobusem z dworca kolejowego (około godziny), prywatną taksówką lub w ramach zorganizowanej wycieczki. Do samego Xi’an dolatuje się samolotem (główne lotnisko Xi’an Xianyang) lub pociągiem szybkiej kolei ze wszystkich większych miast Chin.
Ile czasu potrzeba na zwiedzanie? Trzy do pięciu godzin dla dokładnej wizyty obejmującej trzy komory i Muzeum Rydwanów. Pobieżnie można przejść w dwie godziny.
Czy Terakotowa Armia jest wpisana na listę UNESCO? Tak, od 1987 roku, jako część zespołu Mauzoleum Pierwszego Cesarza Dynastii Qin.
Dlaczego wojownicy stracili swój kolor? Pierwotnie wojownicy byli malowani na jaskrawe kolory. Warstwa lakieru pod farbą, w kontakcie z powietrzem po wykopaniu, wysycha i łuszczy się w ciągu kilkunastu sekund – powodując utratę koloru. Dziś stosuje się nowoczesne techniki konserwacji, dzięki którym najnowsze wykopaliska zachowują częściowo oryginalny kolor.
Terakotowa Armia jest jednym z tych miejsc, do których jedziesz z wielkimi oczekiwaniami – i wychodzisz z jeszcze większymi wrażeniami. Osiem tysięcy indywidualnych ludzkich twarzy, wykutych z gliny dwa tysiące dwieście lat temu, stoi w podziemnych komorach pod polami prowincji Shaanxi. Wszystkie patrzą na wschód. Wszystkie strzegą człowieka, który wierzył, że można ochronić się przed śmiercią.
Umarł. Jego dynastia upadła cztery lata po jego śmierci. Jego imię – poprzez łaciński zapis „Qin” – dało nazwę całemu krajowi, który dziś zamieszkuje jedna szósta ludzkości. A jego armia wciąż stoi. Wypaloną gliną, cichą, wieczną.
Jeśli jedziesz do Chin, jedziesz do Terakotowej Armii. Bo bez niej nie zrozumiesz, skąd wzięła się cywilizacja, która dwadzieścia dwa wieki temu wymyśliła, jak można rządzić jednym krajem na skali kontynentu – i robi to nieprzerwanie do dziś.
Dołącz do naszej społeczności na Facebooku i odkrywaj najnowsze oferty, inspiracje podróżnicze i ekskluzywne promocje! 🌴✈️
Polub nas teraz i bądź na bieżąco! 👍
