{"id":6210,"date":"2026-08-05T09:37:02","date_gmt":"2026-08-05T07:37:02","guid":{"rendered":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/?p=6210"},"modified":"2026-08-05T09:37:02","modified_gmt":"2026-08-05T07:37:02","slug":"terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku","title":{"rendered":"Terakotowa Armia – jak zbudowano jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku?"},"content":{"rendered":"

Marzec 1974 roku.<\/strong> Susza. Grupa rolnik\u00f3w z osady Xiyang w prowincji Shaanxi, w \u015brodkowych Chinach, kopie studni\u0119 – zwyczajn\u0105, kilka metr\u00f3w w g\u0142\u0105b, \u017ceby doj\u015b\u0107 do wody, kt\u00f3rej akurat na powierzchni brakuje. Na g\u0142\u0119boko\u015bci nieca\u0142ych czterech metr\u00f3w \u0142opata jednego z nich uderza w co\u015b twardego. Nie kamie\u0144. Co\u015b regularnego. Co\u015b, co wygl\u0105da jak g\u0142owa. Wykuta z gliny. W idealnym stanie.<\/p>\n

Rolnicy nie wiedz\u0105 tego jeszcze, ale w\u0142a\u015bnie odkryli jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku<\/strong>. W kolejnych miesi\u0105cach na miejsce przybywaj\u0105 archeolodzy z Pekinu. Kopanie si\u0119 rozszerza. Za pierwszym wojownikiem pojawia si\u0119 drugi. Pi\u0105ty. Dwudziesty. Setny. Rok p\u00f3\u017aniej liczba znalezisk si\u0119ga tysi\u0119cy.<\/p>\n

Dzi\u015b, po p\u00f3\u0142 wieku bada\u0144, wiemy, \u017ce w podziemnych komorach pod polami Shaanxi pochowano oko\u0142o o\u015bmiu tysi\u0119cy glinianych wojownik\u00f3w w naturalnej wielko\u015bci<\/strong>. Ka\u017cdy inny. Ka\u017cdy z indywidualn\u0105 twarz\u0105. Wszyscy strzegli grobowca Qin Shi Huanga<\/strong> – pierwszego cesarza zjednoczonych Chin, cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zbudowa\u0142 pierwsz\u0105 wersj\u0119 Wielkiego Muru, zunifikowa\u0142 pismo i miary, i uwierzy\u0142, \u017ce mo\u017cna ochroni\u0107 si\u0119 przed \u015bmierci\u0105.<\/p>\n

Ten artyku\u0142 jest o tym, kim by\u0142 ten cz\u0142owiek, jak zbudowano jego terakotow\u0105 armi\u0119, co dzi\u015b realnie mo\u017cna zobaczy\u0107 w Xi’an – i dlaczego to jest jedno z niewielu miejsc \u015bwiata, kt\u00f3re naprawd\u0119 zmienia spos\u00f3b, w jaki my\u015blisz o staro\u017cytno\u015bci<\/strong>.<\/p>\n

Czym w\u0142a\u015bciwie jest Terakotowa Armia<\/h2>\n

Zacznijmy od podstaw, \u017ceby uzgodni\u0107 skal\u0119.<\/p>\n

Terakotowa Armia znajduje si\u0119 w prowincji Shaanxi, w \u015brodkowych Chinach, oko\u0142o czterdziestu kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od miasta Xi’an<\/strong> – jednej z historycznych stolic chi\u0144skiej cywilizacji. Ca\u0142y kompleks liczy dzisiaj ponad dwa tysi\u0105ce dwie\u015bcie lat – pochodzi z trzeciego wieku przed nasz\u0105 er\u0105.<\/p>\n

W trzech g\u0142\u00f3wnych podziemnych komorach (znanych roboczo jako Pit 1, Pit 2 i Pit 3<\/strong>) znajduje si\u0119 dotychczas odkrytych oko\u0142o o\u015bmiu tysi\u0119cy figur wojownik\u00f3w w naturalnej wielko\u015bci, sto trzydzie\u015bci rydwan\u00f3w, sze\u015b\u0107set siedemdziesi\u0105t koni, a tak\u017ce setki figur urz\u0119dnik\u00f3w cywilnych, muzyk\u00f3w, akrobat\u00f3w i innych postaci dworskich odkrytych w towarzysz\u0105cych komorach. Warto od razu zaznaczy\u0107: znaczna cz\u0119\u015b\u0107 kompleksu wci\u0105\u017c nie zosta\u0142a odkopana<\/strong>. To, co widzisz dzi\u015b w muzeum, to fragment wi\u0119kszej ca\u0142o\u015bci.<\/p>\n

W 1987 roku UNESCO wpisa\u0142o ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 Mauzoleum Pierwszego Cesarza Dynastii Qin na List\u0119 \u015awiatowego Dziedzictwa. Muzeum otwarte oficjalnie w 1979 roku odwiedza dzi\u015b kilka milion\u00f3w turyst\u00f3w rocznie – jest to jedno z najpopularniejszych miejsc turystycznych w Chinach.<\/p>\n

Kluczowa cecha, kt\u00f3ra robi na wszystkich najwi\u0119ksze wra\u017cenie: ka\u017cda figura ma indywidualn\u0105 twarz<\/strong>. Archeolodzy przez dekady bada\u0144 nie znale\u017ali dotychczas dw\u00f3ch identycznych. Osiem tysi\u0119cy r\u00f3\u017cnych ludzi. Ka\u017cdy z w\u0142asnym wyrazem, uczesaniem, rysami. Ka\u017cdy stoj\u0105cy w \u015bci\u015ble okre\u015blonym miejscu formacji wojskowej.<\/p>\n

Qin Shi Huang – cesarz, dla kt\u00f3rego zbudowano armi\u0119<\/h2>\n

\u017beby zrozumie\u0107, dlaczego kto\u015b zbudowa\u0142 co\u015b tak niewiarygodnego, trzeba pozna\u0107 cz\u0142owieka, dla kt\u00f3rego to zbudowano.<\/p>\n

Ying Zheng<\/strong> urodzi\u0142 si\u0119 w 259 roku p.n.e. Jako trzynastolatek obj\u0105\u0142 tron pa\u0144stwa Qin – jednego z siedmiu walcz\u0105cych chi\u0144skich kr\u00f3lestw okresu Walcz\u0105cych Pa\u0144stw. Przez nast\u0119pne dekady prowadzi\u0142 seri\u0119 wojen, w kt\u00f3rych po kolei podbija\u0142 s\u0105siednie kr\u00f3lestwa. W 221 roku p.n.e. proces zosta\u0142 zako\u0144czony.<\/strong> Wszystkie chi\u0144skie kr\u00f3lestwa zosta\u0142y zjednoczone pod jedn\u0105 w\u0142adz\u0105 – po raz pierwszy w historii.<\/p>\n

Ying Zheng og\u0142osi\u0142 si\u0119 wtedy Shi Huangdi<\/strong> – dos\u0142ownie „Pierwszym Cesarzem”. Nazwa „cesarz” (huangdi) by\u0142a jego wynalazkiem – po\u0142\u0105czeniem tytu\u0142\u00f3w legendarnych w\u0142adc\u00f3w z mitycznej przesz\u0142o\u015bci. Chcia\u0142 zaznaczy\u0107, \u017ce jest kim\u015b nowym, kim\u015b wi\u0119kszym ni\u017c wszyscy poprzednicy.<\/p>\n

Panowa\u0142 jako cesarz przez jedena\u015bcie lat, do swojej \u015bmierci w 210 roku p.n.e. W tym kr\u00f3tkim czasie dokona\u0142 zmian, kt\u00f3re zdefiniowa\u0142y Chiny na nast\u0119pne dwa tysi\u0105ce lat.<\/p>\n

Unifikacja pisma.<\/strong> Do tego momentu ka\u017cde chi\u0144skie kr\u00f3lestwo mia\u0142o w\u0142asn\u0105 odmian\u0119 znak\u00f3w. Qin Shi Huang narzuci\u0142 jeden system, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 baz\u0105 klasycznego pisma chi\u0144skiego.<\/p>\n

Standaryzacja miar, wag, walut i szeroko\u015bci osi rydwan\u00f3w.<\/strong> Ta ostatnia jest ciekawostk\u0105 techniczn\u0105: rydwany z jednego regionu nie mog\u0142y dotychczas je\u017adzi\u0107 po drogach innego, bo mia\u0142y inaczej szeroko rozstawione ko\u0142a. Cesarz to zmieni\u0142.<\/p>\n

Rozpocz\u0119cie budowy Wielkiego Muru.<\/strong> To, co dzi\u015b widzimy, jest w wi\u0119kszo\u015bci z p\u00f3\u017aniejszych dynastii (g\u0142\u00f3wnie Ming). Ale Qin Shi Huang jako pierwszy po\u0142\u0105czy\u0142 istniej\u0105ce ju\u017c mury obronne r\u00f3\u017cnych kr\u00f3lestw w jeden ci\u0105g – pierwsz\u0105 wersj\u0119 „Wielkiego Muru”, zbudowan\u0105 g\u0142\u00f3wnie z ubitej ziemi.<\/p>\n

Gigantyczna sie\u0107 dr\u00f3g<\/strong> \u0142\u0105cz\u0105ca stolic\u0119 z peryferiami. Bezwzgl\u0119dne reformy administracyjne<\/strong>, kt\u00f3re podzieli\u0142y cesarstwo na jednostki bezpo\u015brednio podleg\u0142e rz\u0105dowi centralnemu, likwiduj\u0105c resztki feudalnych uk\u0142ad\u00f3w.<\/p>\n

Ale by\u0142y i ciemne strony. Qin Shi Huang jest w chi\u0144skiej pami\u0119ci znany r\u00f3wnie\u017c z palenia ksi\u0105g konfucja\u0144skich<\/strong> – pr\u00f3by ideologicznej unifikacji przez fizyczne zniszczenie tekst\u00f3w szk\u00f3\u0142 my\u015bli, kt\u00f3re sprzeciwia\u0142y si\u0119 jego wizji pa\u0144stwa. Chi\u0144ska tradycja przypisuje mu te\u017c zakopanie \u017cywcem uczonych<\/strong> (cho\u0107 skala i historyczno\u015b\u0107 tego wydarzenia s\u0105 przez wsp\u00f3\u0142czesnych badaczy dyskutowane). Masowe roboty przymusowe przy budowie Wielkiego Muru, dr\u00f3g i mauzoleum poch\u0142on\u0119\u0142y setki tysi\u0119cy ofiar.<\/p>\n

Mia\u0142 te\u017c jedn\u0105 bardzo ludzk\u0105 s\u0142abo\u015b\u0107: obsesj\u0119 na punkcie nie\u015bmiertelno\u015bci<\/strong>. Wysy\u0142a\u0142 wyprawy w poszukiwaniu eliksiru \u017cycia, otacza\u0142 si\u0119 magami i alchemikami. Wielu z nich zaleca\u0142o mu picie mikstur zawieraj\u0105cych rt\u0119\u0107 – wtedy uwa\u017can\u0105 za substancj\u0119 o cudownych w\u0142a\u015bciwo\u015bciach.<\/p>\n

Zmar\u0142 w 210 roku p.n.e.<\/strong> – ironicznie, prawdopodobnie od kumuluj\u0105cego si\u0119 zatrucia rt\u0119ci\u0105. Cesarz, kt\u00f3ry chcia\u0142 \u017cy\u0107 wiecznie, umar\u0142 od tego, co mia\u0142o go ratowa\u0107.<\/p>\n

Sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 terakotowa armia – po co j\u0105 zbudowano<\/h2>\n

Terakotowa Armia nie jest po prostu ekstrawaganckim monumentem pr\u00f3\u017cnego w\u0142adcy. Jest fizycznym wyrazem konkretnego \u015bwiatopogl\u0105du, kt\u00f3ry dominowa\u0142 w staro\u017cytnych Chinach.<\/p>\n

W chi\u0144skiej wierze tego okresu \u017cycie po \u015bmierci by\u0142o kontynuacj\u0105 \u017cycia ziemskiego<\/strong>. Zmar\u0142y potrzebowa\u0142 tam tego samego, co mia\u0142 tutaj: jedzenia, ubra\u0144, s\u0142ug, urz\u0119dnik\u00f3w, armii. Cesarz – potrzebowa\u0142 wszystkiego w skali cesarskiej.<\/p>\n

Historyczna praktyka poch\u00f3wku wysokich dostojnik\u00f3w rzeczywi\u015bcie obejmowa\u0142a towarzyszenie zmar\u0142emu przez \u017cywych<\/strong> – \u017cony, s\u0142udzy, czasem \u017co\u0142nierze byli zabijani i chowani wraz ze swoim panem. W czasach dynastii Shang (drugie tysi\u0105clecie p.n.e.) skala tego zjawiska bywa\u0142a ogromna.<\/p>\n

W epoce cesarza Qin praktyka ta by\u0142a ju\u017c stopniowo wypierana przez figury zast\u0119pcze<\/strong> znane jako mingqi<\/strong> – gliniane, drewniane lub metalowe repliki, symbolicznie zast\u0119puj\u0105ce prawdziwych ludzi. Terakotowa Armia jest kulminacj\u0105 i najbardziej spektakularnym wyrazem<\/strong> tej tradycji: zamiast prawdziwej armii – osiem tysi\u0119cy jej glinianych odpowiednik\u00f3w.<\/p>\n

Cel by\u0142 jasny: strzec cesarza w \u017cyciu pozagrobowym<\/strong>, zapewni\u0107 mu ochron\u0119 na wieczno\u015b\u0107, umo\u017cliwi\u0107 kontynuacj\u0119 panowania w za\u015bwiatach. Formacje wojskowe zosta\u0142y ustawione frontem na wsch\u00f3d<\/strong> – w stron\u0119, z kt\u00f3rej za \u017cycia cesarza pochodzili jego dawni wrogowie (podbite kr\u00f3lestwa Yan, Qi, Zhao). Nawet po \u015bmierci cesarz mia\u0142 by\u0107 gotowy.<\/p>\n

Jak zbudowano terakotow\u0105 armi\u0119 – technika w prostych s\u0142owach<\/h2>\n

Skala pracy jest trudna do wyobra\u017cenia.<\/p>\n

Historyk Sima Qian<\/strong>, pisz\u0105cy oko\u0142o stu lat po \u015bmierci cesarza (w I wieku p.n.e., w epoce Han), podaje, \u017ce przy budowie mauzoleum pracowa\u0142o oko\u0142o siedmiuset tysi\u0119cy robotnik\u00f3w<\/strong> – g\u0142\u00f3wnie robotnik\u00f3w przymusowych, wi\u0119\u017ani\u00f3w, ch\u0142op\u00f3w wcielonych do pracy. Budowa trwa\u0142a oko\u0142o trzydziestu o\u015bmiu lat – od obj\u0119cia przez Ying Zhenga tronu kr\u00f3lestwa Qin w 246 roku p.n.e. do jego \u015bmierci w 210 roku p.n.e.<\/p>\n

Materia\u0142<\/strong> to terakota – glina wypalana w wysokiej temperaturze. Wykorzystano lokaln\u0105 glin\u0119 lessow\u0105 z regionu Shaanxi, wyj\u0105tkowo drobn\u0105 i plastyczn\u0105, \u015bwietnie nadaj\u0105c\u0105 si\u0119 do modelowania szczeg\u00f3\u0142\u00f3w. Piece wypala\u0142y figury w temperaturze oko\u0142o 950\u20131050\u00b0C.<\/p>\n

Metoda produkcji<\/strong> by\u0142a wyj\u0105tkowo nowatorska jak na staro\u017cytno\u015b\u0107 – mo\u017cna j\u0105 nazwa\u0107 wczesn\u0105 form\u0105 produkcji modularnej<\/strong>. Ka\u017cdy wojownik sk\u0142ada si\u0119 z element\u00f3w wykonywanych osobno: nogi, tors, ramiona, g\u0142owa, d\u0142onie. Elementy te by\u0142y produkowane seriami z zestawu form. G\u0142owy – z oko\u0142o o\u015bmiu podstawowych typ\u00f3w. Cia\u0142a – z kilku standardowych zestaw\u00f3w.<\/p>\n

Potem, i tutaj tkwi geniusz ca\u0142ej operacji, twarz ka\u017cdego wojownika by\u0142a indywidualnie modelowana<\/strong>. Bazowa g\u0142owa dostawa\u0142a r\u0119cznie dodane rysy, uszy, w\u0105sy, brwi, uczesanie. Ten proces dawa\u0142 efekt, kt\u00f3ry do dzi\u015b budzi zdumienie: przy modularnej, praktycznie przemys\u0142owej produkcji, ka\u017cda figura wygl\u0105da jak indywidualny cz\u0142owiek.<\/p>\n

Do zmontowanego cia\u0142a dodawano potem ozdoby, elementy zbroi, szczeg\u00f3\u0142y ubrania. Ca\u0142y wojownik by\u0142 pierwotnie malowany na jaskrawe kolory<\/strong> – czerwie\u0144, ziele\u0144, purpura, fiolet, biel, g\u0142\u0119boki b\u0142\u0119kit. Kolory dzi\u015b znikn\u0119\u0142y z prawie wszystkich figur, ale wiemy o nich z fragment\u00f3w, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 zachowa\u0107. Do tego w\u0105tku wracamy dalej.<\/p>\n

Bro\u0144<\/strong>, kt\u00f3r\u0105 trzymali wojownicy, by\u0142a prawdziwa<\/strong> – nie gliniana. Miecze, halabardy, \u0142uki, kusze, dzidy – wszystko wykonane z br\u0105zu. Niekt\u00f3re egzemplarze, mimo dw\u00f3ch tysi\u0119cy dwustu lat pod ziemi\u0105, wci\u0105\u017c zachowa\u0142y niezwyk\u0142y stan konserwacji. Ostrza br\u0105zowych mieczy w momencie wykopalisk pozostawa\u0142y uderzaj\u0105co ostre. Trwaj\u0105 badania nad technik\u0105 konserwacji br\u0105zu stosowan\u0105 przez rzemie\u015blnik\u00f3w Qin – niekt\u00f3re teorie wskazuj\u0105 na pow\u0142oki chemiczne, cho\u0107 dyskusja naukowa w tej sprawie wci\u0105\u017c trwa.<\/p>\n

Konie<\/strong> wykonano w naturalnej wielko\u015bci, z uprz\u0119\u017c\u0105 i elementami z br\u0105zu. Rydwany bojowe by\u0142y w wi\u0119kszo\u015bci drewniane, wi\u0119c same nie przetrwa\u0142y – ale zachowa\u0142y si\u0119 ich odciski w glebie oraz metalowe elementy, na podstawie kt\u00f3rych zosta\u0142y zrekonstruowane.<\/p>\n

Trzy komory – co znaleziono w ka\u017cdej<\/h2>\n

Kompleks sk\u0142ada si\u0119 z trzech g\u0142\u00f3wnych kom\u00f3r odkopanych oraz jednej pustej.<\/p>\n

Pit 1<\/strong> jest najwi\u0119ksz\u0105 i najbardziej rozpoznawaln\u0105 komor\u0105. Ma oko\u0142o dwustu trzydziestu metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci i sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu dw\u00f3ch metr\u00f3w szeroko\u015bci. Mie\u015bci oko\u0142o sze\u015bciu tysi\u0119cy wojownik\u00f3w i koni w formacji bojowej, ustawionych w jedenastu r\u00f3wnoleg\u0142ych kolumnach. To ten widok – d\u0142ugie szeregi glinianych \u017co\u0142nierzy si\u0119gaj\u0105cych horyzontu – jest tym, co \u015bwiat zna z ok\u0142adek magazyn\u00f3w podr\u00f3\u017cniczych i podr\u0119cznik\u00f3w historii.<\/p>\n

Pit 2<\/strong> jest znacznie mniejsza (oko\u0142o sze\u015bciu tysi\u0119cy metr\u00f3w kwadratowych), ale bardziej r\u00f3\u017cnorodna. Zawiera kawaleri\u0119, \u0142ucznik\u00f3w i wozy bojowe<\/strong> – cztery r\u00f3\u017cne typy formacji wojskowej. Tu znajduj\u0105 si\u0119 jedne z najs\u0142ynniejszych indywidualnych figur: kl\u0119cz\u0105cy \u0142ucznik<\/strong> o niesamowitym stanie zachowania i indywidualne figury oficer\u00f3w wysokiej rangi. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 Pit 2 wci\u0105\u017c nie jest wykopana.<\/p>\n

Pit 3<\/strong> jest najmniejsza (oko\u0142o pi\u0119ciuset dwudziestu metr\u00f3w kwadratowych) i interpretowana jako kwatera dow\u00f3dztwa<\/strong> armii. Zawiera mniej wojownik\u00f3w, za to wi\u0119cej figur oficer\u00f3w, urz\u0119dnik\u00f3w wojskowych i wysokich rang\u0105 postaci. To tu podejmowali decyzje „genera\u0142owie” tej glinianej armii.<\/p>\n

Pit 4<\/strong> zosta\u0142a odkryta w latach p\u00f3\u017aniejszych. Jest pusta. Nie zawiera \u017cadnych figur. Interpretacja jest niepewna, ale najprawdopodobniej jest to komora, w kt\u00f3rej praca zosta\u0142a przerwana<\/strong> – prawdopodobnie w zwi\u0105zku ze \u015bmierci\u0105 cesarza w 210 roku p.n.e. i rozpadem dynastii Qin cztery lata p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n

Grobowiec cesarza – czego dotychczas nie odkopano<\/h2>\n

Terakotowa Armia to nie jest ca\u0142y kompleks pogrzebowy. To jest tylko jego stra\u017cniczy fragment<\/strong>.<\/p>\n

G\u0142\u00f3wny grobowiec cesarza Qin Shi Huanga znajduje si\u0119 kilka kilometr\u00f3w od kom\u00f3r z wojownikami, pod ogromnym kopcem ziemnym<\/strong> znanym jako Mausoleum Mound. Kopiec ma obecnie oko\u0142o pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w wysoko\u015bci (pierwotnie prawdopodobnie znacznie wi\u0119cej), a podstawa jest kwadratem o wymiarach oko\u0142o trzystu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu metr\u00f3w na trzysta pi\u0119\u0107dziesi\u0105t.<\/p>\n

Grobowiec dotychczas nie zosta\u0142 otwarty.<\/strong> To fakt, kt\u00f3ry wiele os\u00f3b najpierw zaskakuje. Zwa\u017cywszy na znaczenie miejsca – dlaczego czeka?<\/p>\n

Powody s\u0105 trzy. Techniczne: wykopanie i konserwacja tak du\u017cego kompleksu wymaga\u0142aby technologii, kt\u00f3rej obecnie po prostu nie ma. Konserwatorskie: do\u015bwiadczenie z Terakotow\u0105 Armi\u0105 pokazuje, jak ogromna jest strata, kiedy artefakty trac\u0105 sw\u00f3j pierwotny kolor w kontakcie z powietrzem. Etyczne: chi\u0144skie w\u0142adze konsekwentnie utrzymuj\u0105, \u017ce wol\u0105 pozostawi\u0107 grobowiec przysz\u0142ym pokoleniom, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 mia\u0142y lepsze narz\u0119dzia.<\/p>\n

O tym, co jest w \u015brodku, wiemy dwie rzeczy.<\/p>\n

Po pierwsze – z tekstu Sima Qiana<\/strong>. Historyk pisze o wn\u0119trzu grobowca z pewn\u0105 poetyck\u0105 konkretno\u015bci\u0105: mapa Chin z rzekami i morzami wykonanymi z p\u0142ynnej rt\u0119ci<\/strong>, sklepienie z drogimi kamieniami symuluj\u0105cymi gwia\u017adziste niebo, mechanizmy pu\u0142apek strzelaj\u0105cych kuszami do ewentualnych intruz\u00f3w. To by\u0142y opisy, kt\u00f3re przez wieki traktowano jak literack\u0105 hiperbol\u0119.<\/p>\n

Po drugie – z bada\u0144 geofizycznych. W ostatnich dekadach chi\u0144scy naukowcy przeprowadzili seri\u0119 pomiar\u00f3w magnetycznych, elektromagnetycznych i chemicznych okolic kopca. Wyniki s\u0105 zaskakuj\u0105ce: poziom rt\u0119ci w glebie wok\u00f3\u0142 kopca jest znacznie podwy\u017cszony<\/strong> w por\u00f3wnaniu z otoczeniem. Wygl\u0105da na to, \u017ce Sima Qian nie fantazjowa\u0142. Grobowiec zawiera du\u017c\u0105 ilo\u015b\u0107 rt\u0119ci.<\/p>\n

Wn\u0119trze pozostaje jednak nienaruszone. Trwa by\u0107 mo\u017ce najwi\u0119ksza nieotwarta tajemnica archeologii \u015bwiata.<\/p>\n

Odkrycie 1974 – jak zacz\u0119\u0142a si\u0119 ca\u0142a historia<\/h2>\n

Historia wsp\u00f3\u0142czesnego odkrycia Terakotowej Armii jest niezwyk\u0142a, bo zawiera moment przypadku i drobiazgowego szcz\u0119\u015bcia geologicznego.<\/p>\n

Marzec 1974 roku.<\/strong> W prowincji Shaanxi panuje susza. Grupa rolnik\u00f3w z osady Xiyang kopie studni\u0119, pr\u00f3buj\u0105c znale\u017a\u0107 wod\u0119. Jednym z najbardziej znanych z tej grupy jest Yang Zhifa<\/strong>, kt\u00f3rego nazwisko na zawsze wpisa\u0142o si\u0119 w histori\u0119 odkrycia.<\/p>\n

Na g\u0142\u0119boko\u015bci nieca\u0142ych czterech metr\u00f3w uderzaj\u0105 w tward\u0105 glin\u0119. Wykopuj\u0105 co\u015b, co wygl\u0105da jak fragment gliny – pierwotnie interpretuj\u0105 to jako element starej ceg\u0142y albo pos\u0105gu z porzuconej \u015bwi\u0105tyni. Ale dalsze kopanie ods\u0142ania g\u0142ow\u0119 wojownika, potem tors, potem ramiona. Rolnicy zawiadamiaj\u0105 lokalne w\u0142adze.<\/p>\n

Do prac przyje\u017cd\u017caj\u0105 archeolodzy z regionalnego oddzia\u0142u Chi\u0144skiej Akademii Nauk. W ci\u0105gu kilku miesi\u0119cy zakres znaleziska rozrasta si\u0119 z pojedynczych fragment\u00f3w w setki wojownik\u00f3w. Rok 1976 przynosi odkrycie kolejnych dw\u00f3ch kom\u00f3r (Pit 2 i Pit 3). W 1979 roku otwieraj\u0105 si\u0119 dla publiczno\u015bci pierwsze fragmenty muzeum. W 1987 roku UNESCO wpisuje kompleks na List\u0119 \u015awiatowego Dziedzictwa.<\/p>\n

Yang Zhifa i pozostali rolnicy, kt\u00f3rzy dokonali odkrycia, s\u0105 dzi\u015b traktowani jako narodowi bohaterowie. Kilku z tych, kt\u00f3rzy jeszcze \u017cyj\u0105, do dzi\u015b okresowo pojawia si\u0119 w muzeum, gdzie podpisuj\u0105 ksi\u0105\u017cki i pami\u0105tki. Studnia, w kt\u00f3rej si\u0119 to wszystko zacz\u0119\u0142o, jest oznaczona tabliczk\u0105 pami\u0105tkow\u0105.<\/p>\n

Konserwacja – najtrudniejsze wyzwanie archeologiczne<\/h2>\n

Fakt, o kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 turyst\u00f3w dowiaduje si\u0119 dopiero na miejscu, dotyczy koloru.<\/p>\n

Wojownicy Terakotowej Armii pierwotnie byli pokryci grub\u0105 warstw\u0105 jaskrawych barwnik\u00f3w.<\/strong> Twarze – \u017c\u00f3\u0142to-r\u00f3\u017cowe, tuniki – czerwone, spodnie – zielone, zbroje – czarne z kolorowymi wstawkami. Ca\u0142a armia by\u0142a jednym gigantycznym, kolorowym spektaklem.<\/p>\n

Dzi\u015b wi\u0119kszo\u015b\u0107 figur jest szara. Nie dlatego, \u017ce kolor zszed\u0142 w ci\u0105gu dw\u00f3ch tysi\u0119cy dwustu lat pod ziemi\u0105 – wr\u0119cz przeciwnie. Kolor zachowywa\u0142 si\u0119 doskonale, dop\u00f3ki figury by\u0142y w wilgotnej ziemi.<\/strong> Problem pojawia si\u0119 dopiero w kontakcie z powietrzem. Warstwa lakieru pod farb\u0105, zawieraj\u0105ca substancje organiczne, wysycha w ci\u0105gu kilkunastu sekund od odkopania. Farba, kt\u00f3ra by\u0142a do niej przyklejona, \u0142uszczy si\u0119 i odpada.<\/p>\n

Setki figur z pierwszych wykopalisk zosta\u0142o „odbr\u0105zowionych” z kolor\u00f3w, zanim archeolodzy zd\u0105\u017cyli zareagowa\u0107. Dopiero od lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych stosuje si\u0119 nowoczesne techniki: komory z kontrolowan\u0105 wilgotno\u015bci\u0105, natychmiastowe utrwalanie chemiczne, kontrolowan\u0105 ekspozycj\u0119 na powietrze.<\/p>\n

W efekcie chi\u0144ska strategia si\u0119 zmieni\u0142a. Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 figur wci\u0105\u017c le\u017cy pod ziemi\u0105<\/strong> – celowo niewykopanych. Chi\u0144scy archeolodzy prowadz\u0105 prace bardzo powoli, cz\u0119\u015bciami, w miar\u0119 post\u0119pu technik konserwacji. Filozofia jest jasna: lepiej zostawi\u0107 co\u015b dla przysz\u0142ych pokole\u0144, ni\u017c zniszczy\u0107 bezpowrotnie dzi\u015b.<\/p>\n

Praktyka wizyty – co realnie zobaczysz<\/h2>\n

Sekcja praktyczna.<\/p>\n

Terakotowa Armia znajduje si\u0119 w Muzeum Mauzoleum Qin Shi Huanga, oko\u0142o czterdziestu kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od centrum Xi’an. Dojazd z Xi’an: publicznym autobusem z dworca kolejowego (oko\u0142o godziny), taks\u00f3wk\u0105 lub w ramach zorganizowanej wycieczki.<\/p>\n

Bilet wst\u0119pu kupowany na miejscu lub online, wa\u017cny na ca\u0142y kompleks – trzy komory (Pit 1, 2, 3) plus Bronze Chariot Museum<\/strong>, gdzie eksponowane s\u0105 dwa oryginalne rydwany z br\u0105zu w skali 1:2, odkryte oddzielnie od g\u0142\u00f3wnej armii i b\u0119d\u0105ce jednymi z najbardziej niesamowitych metalurgicznych osi\u0105gni\u0119\u0107 staro\u017cytno\u015bci.<\/p>\n

Optymalna kolejno\u015b\u0107 zwiedzania: Pit 3 \u2192 Pit 2 \u2192 Pit 1<\/strong>. Zaczynasz od najmniejszej, ko\u0144czysz na najwi\u0119kszej. Wchodz\u0105c do Pit 1 na ko\u0144cu, masz najwi\u0119ksze wra\u017cenie – d\u0142ugie szeregi wojownik\u00f3w si\u0119gaj\u0105ce horyzontu ogromnej hali.<\/p>\n

Czas zwiedzania: oko\u0142o trzech do pi\u0119ciu godzin dla dok\u0142adnej wizyty. Mo\u017cna pobie\u017cnie przej\u015b\u0107 w dwie godziny, ale wtedy naprawd\u0119 wielu rzeczy si\u0119 nie widzi.<\/p>\n

Najlepsze pory: wczesny ranek (zaraz po otwarciu) lub p\u00f3\u017ane popo\u0142udnie. W szczycie sezonu (maj\u2013pa\u017adziernik) i w chi\u0144skie \u015bwi\u0119ta pa\u0144stwowe (zw\u0142aszcza „z\u0142oty tydzie\u0144” na pocz\u0105tku pa\u017adziernika) t\u0142umy potrafi\u0105 by\u0107 bardzo du\u017ce. Wiosna i wczesna jesie\u0144 s\u0105 najbardziej komfortowe klimatycznie.<\/p>\n

Ograniczenia: nie wolno fotografowa\u0107 z fleszem, dotyka\u0107 figur, wchodzi\u0107 na barierki, nie wolno u\u017cywa\u0107 selfie stick\u00f3w wewn\u0105trz kom\u00f3r. Audio-przewodniki dost\u0119pne w wielu j\u0119zykach, w tym w polskim.<\/p>\n

Bez przewodnika czy z przewodnikiem: warto z przewodnikiem. Bez kontekstu historycznego osiem tysi\u0119cy figur staje si\u0119 szybko wizualnie monotonne. Z dobrym przewodnikiem – lub z przygotowaniem historycznym w g\u0142owie – ka\u017cda kolumna, ka\u017cde uzbrojenie, ka\u017cdy detal fryzury nabiera znaczenia.<\/p>\n

Xi’an – co warto zobaczy\u0107 poza Terakotow\u0105 Armi\u0105<\/h2>\n

Xi’an<\/strong> samo w sobie jest jednym z najwa\u017cniejszych historycznych miast Chin. A\u017c cztery wielkie dynastie chi\u0144skie<\/strong> mia\u0142y tu stolice – Zhou, Qin, Han i Tang. Miasto by\u0142o wschodnim ko\u0144cem Jedwabnego Szlaku<\/strong>, g\u0142\u00f3wnego korytarza handlowego \u0142\u0105cz\u0105cego Chiny ze \u015bwiatem zachodnim od czas\u00f3w staro\u017cytnych.<\/p>\n

Najwa\u017cniejsze atrakcje samego Xi’an, poza Terakotow\u0105 Armi\u0105:<\/p>\n

Mury miejskie<\/strong> – jedne z najlepiej zachowanych pe\u0142nych mur\u00f3w obronnych na \u015bwiecie. Otaczaj\u0105 historyczne centrum, maj\u0105 oko\u0142o czternastu kilometr\u00f3w obwodu. Mo\u017cna je obej\u015b\u0107 pieszo lub wypo\u017cyczy\u0107 rower na koronie muru, co jest jednym z najprzyjemniejszych sposob\u00f3w zwiedzania miasta.<\/p>\n

Wielka Pagoda Dzikiej G\u0119si<\/strong> (D\u00e0 Y\u00e0n T\u01ce) – siedmiopi\u0119trowa buddyjska pagoda z VII wieku, zbudowana za panowania dynastii Tang jako miejsce przechowywania \u015bwi\u0119tych ksi\u0105g przywiezionych z Indii przez mnicha Xuanzanga.<\/p>\n

Wie\u017ca Dzwonu i Wie\u017ca B\u0119bna<\/strong> – dwa centralne symbole architektoniczne miasta. Wie\u017ca Dzwonu wyznacza\u0142a rytm dnia w staro\u017cytnym mie\u015bcie – z niej rano wo\u0142ano do pracy. Wie\u017ca B\u0119bna – z niej wieczorem sygnalizowano koniec dnia.<\/p>\n

Dzielnica muzu\u0142ma\u0144ska<\/strong> wok\u00f3\u0142 Wielkiego Meczetu – dziedzictwo Jedwabnego Szlaku, wci\u0105\u017c \u017cywe. Jedno z najlepszych miejsc do jedzenia ulicznego w Chinach. Lokalne specjalno\u015bci: yangrou paomo<\/strong> (zupa jagni\u0119ca z kruszonego chleba), rou jia mo<\/strong> (chi\u0144ska „kanapka” z duszon\u0105 wieprzowin\u0105), biang biang mian<\/strong> (szerokie r\u0119cznie robione makarony).<\/p>\n

Muzeum Historii Prowincji Shaanxi<\/strong> – jedno z najlepszych muze\u00f3w historycznych w Chinach, z kolekcj\u0105 artefakt\u00f3w obejmuj\u0105c\u0105 wszystkie epoki od neolitu po dynasti\u0119 Tang.<\/p>\n

Co Terakotowa Armia m\u00f3wi o Chinach<\/h2>\n

Terakotowa Armia jest fizycznym wyrazem konkretnej chi\u0144skiej wizji pa\u0144stwa<\/strong> – pot\u0119gi, hierarchii, uporz\u0105dkowanej kontroli nad rzeczywisto\u015bci\u0105, kt\u00f3ra nie ko\u0144czy si\u0119 na granicy \u017cycia i \u015bmierci.<\/p>\n

Pokazuje, \u017ce cesarska idea Chin<\/strong> – jednego, silnego, scentralizowanego pa\u0144stwa – jest starsza ni\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 europejskich narod\u00f3w, jakie znamy dzisiaj. Kiedy w Rzymie ko\u0144czy\u0142a si\u0119 republika i zaczyna\u0142o cesarstwo (I wiek p.n.e.), Chiny ju\u017c od dwustu lat by\u0142y zjednoczonym cesarstwem. Kiedy Karol Wielki koronowa\u0142 si\u0119 w Rzymie na cesarza (rok 800 n.e.), Chiny mia\u0142y ju\u017c za sob\u0105 tysi\u0105c lat historii cesarstwa i wchodzi\u0142y w z\u0142oty wiek dynastii Tang.<\/p>\n

Qin Shi Huang zbudowa\u0142 fundament, na kt\u00f3rym stoi chi\u0144ska to\u017csamo\u015b\u0107 do dzi\u015b. Nawet nazwa „Chiny” wywodzi si\u0119 od imienia jego dynastii – Qin<\/strong> (wymawiane „czin”) przez \u0142aci\u0144sk\u0105 i portugalsk\u0105 transkrypcj\u0119 da\u0142o „China”.<\/p>\n

Terakotowa Armia jest te\u017c lekcj\u0105 o paradoksie w\u0142adzy<\/strong>. Cesarz, kt\u00f3ry mia\u0142 wszystko, szuka\u0142 nie\u015bmiertelno\u015bci. Umar\u0142, prawdopodobnie zatruty rt\u0119ci\u0105 z eliksir\u00f3w, kt\u00f3re mia\u0142y mu j\u0105 da\u0107. Jego dynastia – Qin – upad\u0142a cztery lata po jego \u015bmierci, w wyniku powsta\u0144 ludowych spowodowanych bezlitosn\u0105 administracj\u0105. Zjednoczone przez niego Chiny przesz\u0142y w r\u0119ce nowej dynastii (Han), kt\u00f3ra trwa\u0142a czterysta lat.<\/p>\n

A jednak dwa tysi\u0105ce dwie\u015bcie lat p\u00f3\u017aniej jego armia wci\u0105\u017c stoi. Wypalona glina, cicha, wieczna. Osiem tysi\u0119cy pojedynczych twarzy patrz\u0105cych w stron\u0119 wschodu, gdzie kiedy\u015b byli wrogowie.<\/p>\n

Najcz\u0119stsze pytania (FAQ)<\/h2>\n

Kto odkry\u0142 Terakotow\u0105 Armi\u0119?<\/strong> Grupa rolnik\u00f3w z osady Xiyang w prowincji Shaanxi, w marcu 1974 roku, kopi\u0105c studni\u0119 podczas suszy. W\u015br\u00f3d nich najbardziej znany jest Yang Zhifa.<\/p>\n

Kiedy odkryto Terakotow\u0105 Armi\u0119?<\/strong> W marcu 1974 roku. Prace archeologiczne rozpocz\u0119to w ci\u0105gu kolejnych miesi\u0119cy. Muzeum oficjalnie otwarto w 1979 roku. Wpis na List\u0119 \u015awiatowego Dziedzictwa UNESCO nast\u0105pi\u0142 w 1987 roku.<\/p>\n

Ile jest wojownik\u00f3w w Terakotowej Armii?<\/strong> Szacuje si\u0119, \u017ce w trzech g\u0142\u00f3wnych komorach jest oko\u0142o o\u015bmiu tysi\u0119cy figur wojownik\u00f3w w naturalnej wielko\u015bci, oraz sto trzydzie\u015bci rydwan\u00f3w, sze\u015b\u0107set siedemdziesi\u0105t koni i setki innych postaci (urz\u0119dnik\u00f3w, muzyk\u00f3w, akrobat\u00f3w). Znaczna cz\u0119\u015b\u0107 kompleksu wci\u0105\u017c nie zosta\u0142a odkopana.<\/p>\n

Dlaczego ka\u017cdy wojownik ma inn\u0105 twarz?<\/strong> Wojownicy byli produkowani metod\u0105 modu\u0142ow\u0105 – nogi, tors, ramiona i g\u0142owa produkowane oddzielnie z form. Ale ka\u017cda twarz by\u0142a r\u0119cznie modelowana – dodawano jej indywidualne rysy, w\u0105sy, brwi, uczesanie. Efektem jest osiem tysi\u0119cy indywidualnych twarzy przy praktycznie przemys\u0142owej skali produkcji.<\/p>\n

Kim by\u0142 Qin Shi Huang?<\/strong> Pierwszym cesarzem zjednoczonych Chin. Ying Zheng, urodzony w 259 roku p.n.e., kr\u00f3l pa\u0144stwa Qin, kt\u00f3ry w latach 230\u2013221 p.n.e. podbi\u0142 kolejno wszystkie chi\u0144skie kr\u00f3lestwa i og\u0142osi\u0142 si\u0119 cesarzem. Zunifikowa\u0142 pismo, miary i wagi, rozpocz\u0105\u0142 budow\u0119 pierwszej wersji Wielkiego Muru. Zmar\u0142 w 210 roku p.n.e., prawdopodobnie zatruty rt\u0119ci\u0105 z eliksir\u00f3w nie\u015bmiertelno\u015bci.<\/p>\n

Czy grobowiec cesarza zosta\u0142 otwarty?<\/strong> Nie. G\u0142\u00f3wny grobowiec cesarza znajduje si\u0119 kilka kilometr\u00f3w od Terakotowej Armii, pod ogromnym ziemnym kopcem, i pozostaje nietkni\u0119ty. Powody: technologiczne, konserwatorskie i etyczne. Badania geofizyczne wskazuj\u0105, \u017ce wewn\u0105trz znajduje si\u0119 znaczna ilo\u015b\u0107 rt\u0119ci – zgodnie z opisem historyka Sima Qiana z I wieku p.n.e.<\/p>\n

Gdzie le\u017cy Terakotowa Armia?<\/strong> W prowincji Shaanxi w \u015brodkowych Chinach, oko\u0142o czterdziestu kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od miasta Xi’an.<\/p>\n

Jak dotrze\u0107 do Terakotowej Armii?<\/strong> Z Xi’an – publicznym autobusem z dworca kolejowego (oko\u0142o godziny), prywatn\u0105 taks\u00f3wk\u0105 lub w ramach zorganizowanej wycieczki. Do samego Xi’an dolatuje si\u0119 samolotem (g\u0142\u00f3wne lotnisko Xi’an Xianyang) lub poci\u0105giem szybkiej kolei ze wszystkich wi\u0119kszych miast Chin.<\/p>\n

Ile czasu potrzeba na zwiedzanie?<\/strong> Trzy do pi\u0119ciu godzin dla dok\u0142adnej wizyty obejmuj\u0105cej trzy komory i Muzeum Rydwan\u00f3w. Pobie\u017cnie mo\u017cna przej\u015b\u0107 w dwie godziny.<\/p>\n

Czy Terakotowa Armia jest wpisana na list\u0119 UNESCO?<\/strong> Tak, od 1987 roku, jako cz\u0119\u015b\u0107 zespo\u0142u Mauzoleum Pierwszego Cesarza Dynastii Qin.<\/p>\n

Dlaczego wojownicy stracili sw\u00f3j kolor?<\/strong> Pierwotnie wojownicy byli malowani na jaskrawe kolory. Warstwa lakieru pod farb\u0105, w kontakcie z powietrzem po wykopaniu, wysycha i \u0142uszczy si\u0119 w ci\u0105gu kilkunastu sekund – powoduj\u0105c utrat\u0119 koloru. Dzi\u015b stosuje si\u0119 nowoczesne techniki konserwacji, dzi\u0119ki kt\u00f3rym najnowsze wykopaliska zachowuj\u0105 cz\u0119\u015bciowo oryginalny kolor.<\/p>\n

Terakotowa Armia jest jednym z tych miejsc, do kt\u00f3rych jedziesz z wielkimi oczekiwaniami – i wychodzisz z jeszcze wi\u0119kszymi wra\u017ceniami. Osiem tysi\u0119cy indywidualnych ludzkich twarzy, wykutych z gliny dwa tysi\u0105ce dwie\u015bcie lat temu, stoi w podziemnych komorach pod polami prowincji Shaanxi. Wszystkie patrz\u0105 na wsch\u00f3d. Wszystkie strzeg\u0105 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry wierzy\u0142, \u017ce mo\u017cna ochroni\u0107 si\u0119 przed \u015bmierci\u0105.<\/p>\n

Umar\u0142. Jego dynastia upad\u0142a cztery lata po jego \u015bmierci. Jego imi\u0119 – poprzez \u0142aci\u0144ski zapis „Qin” – da\u0142o nazw\u0119 ca\u0142emu krajowi, kt\u00f3ry dzi\u015b zamieszkuje jedna sz\u00f3sta ludzko\u015bci. A jego armia wci\u0105\u017c stoi. Wypalon\u0105 glin\u0105, cich\u0105, wieczn\u0105.<\/p>\n

Je\u015bli jedziesz do Chin, jedziesz do Terakotowej Armii. Bo bez niej nie zrozumiesz, sk\u0105d wzi\u0119\u0142a si\u0119 cywilizacja, kt\u00f3ra dwadzie\u015bcia dwa wieki temu wymy\u015bli\u0142a, jak mo\u017cna rz\u0105dzi\u0107 jednym krajem na skali kontynentu – i robi to nieprzerwanie do dzi\u015b.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marzec 1974 roku. Susza. Grupa rolnik\u00f3w z osady Xiyang w prowincji Shaanxi, w \u015brodkowych Chinach, kopie studni\u0119 – zwyczajn\u0105, kilka […]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":6211,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[428],"tags":[],"acf":[],"yoast_head":"\nTerakotowa Armia - jak zbudowano jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku? -<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Marzec 1974 roku. Susza. Grupa rolnik\u00f3w z osady Xiyang w prowincji Shaanxi, w \u015brodkowych Chinach, kopie studni\u0119 - zwyczajn\u0105, kilka metr\u00f3w w g\u0142\u0105b, \u017ceby\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Terakotowa Armia - jak zbudowano jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku? -\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Marzec 1974 roku. Susza. Grupa rolnik\u00f3w z osady Xiyang w prowincji Shaanxi, w \u015brodkowych Chinach, kopie studni\u0119 - zwyczajn\u0105, kilka metr\u00f3w w g\u0142\u0105b, \u017ceby\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Globzon Travel\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2026-08-05T07:37:02+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Chiny-Armia-Terakotowa.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1672\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"941\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"pozycjoner\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"pozycjoner\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"21 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku\",\"url\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku\",\"name\":\"Terakotowa Armia - jak zbudowano jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku? -\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Chiny-Armia-Terakotowa.jpg\",\"datePublished\":\"2026-08-05T07:37:02+00:00\",\"dateModified\":\"2026-08-05T07:37:02+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/#\/schema\/person\/f56ee9d1be9ed005df5efb9ebcb4596a\"},\"description\":\"Marzec 1974 roku. Susza. Grupa rolnik\u00f3w z osady Xiyang w prowincji Shaanxi, w \u015brodkowych Chinach, kopie studni\u0119 - zwyczajn\u0105, kilka metr\u00f3w w g\u0142\u0105b, \u017ceby\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku#primaryimage\",\"url\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Chiny-Armia-Terakotowa.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Chiny-Armia-Terakotowa.jpg\",\"width\":1672,\"height\":941,\"caption\":\"Chiny - Armia Terakotowa\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Terakotowa Armia – jak zbudowano jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku?\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/#website\",\"url\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/\",\"name\":\"Globzon Travel\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":\"required name=search_term_string\"}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/#\/schema\/person\/f56ee9d1be9ed005df5efb9ebcb4596a\",\"name\":\"pozycjoner\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/#\/schema\/person\/image\/\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/b94fcc6af3c0c7d7a165a8a326c6b790?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/b94fcc6af3c0c7d7a165a8a326c6b790?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"pozycjoner\"},\"url\":\"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/author\/pozycjoner\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Terakotowa Armia - jak zbudowano jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku? -","description":"Marzec 1974 roku. Susza. Grupa rolnik\u00f3w z osady Xiyang w prowincji Shaanxi, w \u015brodkowych Chinach, kopie studni\u0119 - zwyczajn\u0105, kilka metr\u00f3w w g\u0142\u0105b, \u017ceby","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Terakotowa Armia - jak zbudowano jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku? -","og_description":"Marzec 1974 roku. Susza. Grupa rolnik\u00f3w z osady Xiyang w prowincji Shaanxi, w \u015brodkowych Chinach, kopie studni\u0119 - zwyczajn\u0105, kilka metr\u00f3w w g\u0142\u0105b, \u017ceby","og_url":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku","og_site_name":"Globzon Travel","article_published_time":"2026-08-05T07:37:02+00:00","og_image":[{"width":1672,"height":941,"url":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Chiny-Armia-Terakotowa.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"pozycjoner","twitter_misc":{"Napisane przez":"pozycjoner","Szacowany czas czytania":"21 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku","url":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku","name":"Terakotowa Armia - jak zbudowano jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku? -","isPartOf":{"@id":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Chiny-Armia-Terakotowa.jpg","datePublished":"2026-08-05T07:37:02+00:00","dateModified":"2026-08-05T07:37:02+00:00","author":{"@id":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/#\/schema\/person\/f56ee9d1be9ed005df5efb9ebcb4596a"},"description":"Marzec 1974 roku. Susza. Grupa rolnik\u00f3w z osady Xiyang w prowincji Shaanxi, w \u015brodkowych Chinach, kopie studni\u0119 - zwyczajn\u0105, kilka metr\u00f3w w g\u0142\u0105b, \u017ceby","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku#primaryimage","url":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Chiny-Armia-Terakotowa.jpg","contentUrl":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-content\/uploads\/2026\/08\/Chiny-Armia-Terakotowa.jpg","width":1672,"height":941,"caption":"Chiny - Armia Terakotowa"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/kraje\/chiny\/terakotowa-armia-jak-zbudowano-jedno-z-najwiekszych-odkryc-archeologicznych-xx-wieku#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Terakotowa Armia – jak zbudowano jedno z najwi\u0119kszych odkry\u0107 archeologicznych XX wieku?"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/#website","url":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/","name":"Globzon Travel","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/?s={search_term_string}"},"query-input":"required name=search_term_string"}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/#\/schema\/person\/f56ee9d1be9ed005df5efb9ebcb4596a","name":"pozycjoner","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/#\/schema\/person\/image\/","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/b94fcc6af3c0c7d7a165a8a326c6b790?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/b94fcc6af3c0c7d7a165a8a326c6b790?s=96&d=mm&r=g","caption":"pozycjoner"},"url":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/author\/pozycjoner"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6210"}],"collection":[{"href":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/users\/6"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6210"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6210\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6213,"href":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6210\/revisions\/6213"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media\/6211"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6210"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6210"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/globzon.travel.pl\/blog\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6210"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}