Jest takie miejsce na mapie \u015bwiata, kt\u00f3rego istnienia wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi nigdy nie zauwa\u017cy\u0142a. W\u0105ski, d\u0142ugi na blisko trzysta kilometr\u00f3w pas ziemi, \u015bci\u015bni\u0119ty mi\u0119dzy Tad\u017cykistanem na p\u00f3\u0142nocy, Pakistanem na po\u0142udniu i Chinami na wschodnim ko\u0144cu. Nale\u017cy do Afganistanu, cho\u0107 z reszt\u0105 kraju \u0142\u0105czy go jedna sezonowa droga. Mieszka\u0144cy m\u00f3wi\u0105 j\u0119zykami, kt\u00f3rych nie zrozumie nikt w stolicy. Modl\u0105 si\u0119 w od\u0142amach islamu, kt\u00f3re dla wi\u0119kszo\u015bci Afga\u0144czyk\u00f3w s\u0105 ledwie znane. Hoduj\u0105 jaki na wysoko\u015bciach, na kt\u00f3rych nie ro\u015bnie ju\u017c nic poza traw\u0105. Stoj\u0105 na granicy \u015bwiata, kt\u00f3rego nie zna ani nie chce pozna\u0107.<\/p>\n
I s\u0105 jednym z bardzo niewielu zak\u0105tk\u00f3w tej cz\u0119\u015bci kontynentu, kt\u00f3rych nie dotkn\u0119\u0142a \u017cadna z wojen ostatnich pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat.<\/p>\n
Korytarz Wacha\u0144ski to opowie\u015b\u0107 o geografii, kt\u00f3ra zaprojektowa\u0142a histori\u0119. O imperialnych kartografach, kt\u00f3rzy narysowali granice linijk\u0105, nie wiedz\u0105c, kogo dziel\u0105. O ludziach, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 w tej narysowanej przypadkowo dolinie od stuleci. I o miejscu, kt\u00f3re dla niewielkiej grupy podr\u00f3\u017cnik\u00f3w na \u015bwiecie pozostaje jednym z ostatnich naprawd\u0119 dzikich cel\u00f3w – cho\u0107 cen\u0105 dotarcia tam jest dzi\u015b wi\u0119cej, ni\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas jest gotowa zap\u0142aci\u0107.<\/p>\n
Korytarz ci\u0105gnie si\u0119 z zachodu na wsch\u00f3d, niemal idealnie poziomo, jak wyci\u0105gni\u0119ty palec. Mierzy mniej wi\u0119cej trzysta kilometr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, a jego szeroko\u015b\u0107 waha si\u0119 od kilkunastu do oko\u0142o sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu kilometr\u00f3w. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 terenu le\u017cy powy\u017cej trzech tysi\u0119cy metr\u00f3w nad poziomem morza, a wschodnie partie wznosz\u0105 si\u0119 powy\u017cej czterech i p\u00f3\u0142 tysi\u0105ca. Najwy\u017cszy znany punkt – prze\u0142\u0119cz prowadz\u0105ca do Chin – ma niemal pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy metr\u00f3w.<\/p>\n
Z trzech stron ograniczaj\u0105 go grzbiety g\u00f3rskie, ka\u017cdy b\u0119d\u0105cy granic\u0105 pa\u0144stwow\u0105. Od p\u00f3\u0142nocy – pasmo dziel\u0105ce korytarz z tad\u017cyckim Pamirem. Od po\u0142udnia – masyw oddzielaj\u0105cy go od pakista\u0144skiego Hindukuszu. Od wschodu – \u0142a\u0144cuch graniczny z chi\u0144skim Sinciangiem. Tylko od zachodu korytarz \u0142\u0105czy si\u0119 z reszt\u0105 Afganistanu, i to przez w\u0105skie, trudne przej\u015bcie, kt\u00f3rym sezonowo przeje\u017cd\u017caj\u0105 nieliczne pojazdy.<\/p>\n
Klimat jest surowy. Lata s\u0105 kr\u00f3tkie, s\u0142oneczne i intensywne, z du\u017cymi r\u00f3\u017cnicami temperatur mi\u0119dzy dniem a noc\u0105. Zimy s\u0105 d\u0142ugie, mro\u017ane i izoluj\u0105ce – przez sze\u015b\u0107 do siedmiu miesi\u0119cy w roku drogi s\u0105 nieprzejezdne, a wy\u017csze doliny odcinaj\u0105 si\u0119 od reszty \u015bwiata. Roczna suma opad\u00f3w jest niewielka – to p\u00f3\u0142pustynia wysokog\u00f3rska, w kt\u00f3rej \u017cycie skupia si\u0119 wok\u00f3\u0142 rzek zasilanych topnieniem \u015bniegu i lodowc\u00f3w.<\/p>\n
Ta geografia – w\u0105ska, wysoka, izolowana, surowa – t\u0142umaczy wszystko, co przeczytasz w dalszej cz\u0119\u015bci tego artyku\u0142u. Niewielk\u0105 populacj\u0119. Brak strategicznego znaczenia w kolejnych wojnach. Zachowanie kultur, kt\u00f3re gdzie indziej w regionie znikn\u0119\u0142y. Niezwyk\u0142\u0105 faun\u0119. I to, \u017ce dzi\u015b, w XXI wieku, wci\u0105\u017c istnieje miejsce, w kt\u00f3rym czas mierzy si\u0119 sezonem wypasu, a nie aktualizacj\u0105 oprogramowania.<\/p>\n
Aby zrozumie\u0107, jak korytarz w og\u00f3le powsta\u0142, trzeba cofn\u0105\u0107 si\u0119 do drugiej po\u0142owy XIX wieku. Dwa wielkie imperia – brytyjskie i rosyjskie – rywalizowa\u0142y w\u00f3wczas o wp\u0142ywy w Azji \u015arodkowej w okresie, kt\u00f3ry historycy nazwali p\u00f3\u017aniej Wielk\u0105 Gr\u0105. Brytyjczycy kontrolowali dzisiejszy Pakistan i Indie. Rosjanie sukcesywnie posuwali si\u0119 na po\u0142udnie, od strony dzisiejszego Tad\u017cykistanu i Uzbekistanu. Wojna mi\u0119dzy imperiami nie wybuch\u0142a, ale strach przed ni\u0105 rz\u0105dzi\u0142 polityk\u0105 regionu.<\/p>\n
W 1893 i 1895 roku zawarto seri\u0119 porozumie\u0144, kt\u00f3rych celem by\u0142o raz na zawsze rozdzieli\u0107 strefy wp\u0142yw\u00f3w. Brytyjczycy chcieli mie\u0107 pewno\u015b\u0107, \u017ce ich indyjska kolonia nigdy nie b\u0119dzie graniczy\u0107 z imperium rosyjskim. Rozwi\u0105zanie wydawa\u0142o si\u0119 eleganckie: przyzna\u0107 Afganistanowi w\u0105ski, d\u0142ugi pas g\u00f3rskiej ziemi, kt\u00f3ry sta\u0142by si\u0119 stref\u0105 buforow\u0105 mi\u0119dzy dwoma mocarstwami. Afga\u0144ski emir nie pali\u0142 si\u0119 do tego pomys\u0142u – kraj nigdy \u015bwiadomie nie kontrolowa\u0142 tego terenu, nie mia\u0142 tam administracji, nie by\u0142 zainteresowany dalekim, niedost\u0119pnym pasmem g\u00f3rskim, w kt\u00f3rym \u017cy\u0142o kilkana\u015bcie tysi\u0119cy ludzi m\u00f3wi\u0105cych obcymi j\u0119zykami. Ale presji obu imperi\u00f3w nie by\u0142 w stanie si\u0119 oprze\u0107.<\/p>\n
Tak narysowano granic\u0119. Linijk\u0105, na mapie, w pomieszczeniu, kt\u00f3rego okna wychodzi\u0142y na Londyn albo Sankt Petersburg, a nie na grzbiety Hindukuszu. Mieszka\u0144cy korytarza nie zostali zapytani. Nie wiedzieli, \u017ce ich dolina, kt\u00f3r\u0105 do tej pory mogli swobodnie przemierza\u0107 w obu kierunkach, w\u0142a\u015bnie zosta\u0142a odci\u0119ta od krewnych po drugiej stronie rzeki. Granica wesz\u0142a w \u017cycie i obowi\u0105zuje do dzi\u015b, sto trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n
Ironia historii polega na tym, \u017ce ten przypadkowy, niechciany, czysto polityczny pas ziemi okaza\u0142 si\u0119 jednym z nielicznych wzgl\u0119dnie spokojnych zak\u0105tk\u00f3w kraju, kt\u00f3ry przez kolejne dziesi\u0119ciolecia b\u0119dzie ton\u0105\u0142 w wojnach.<\/p>\n
W korytarzu \u017cyj\u0105 obok siebie dwa zupe\u0142nie odmienne ludy, ka\u017cdy z w\u0142asn\u0105 kultur\u0105, j\u0119zykiem, religi\u0105 i sposobem \u017cycia.<\/p>\n
Ni\u017csze partie korytarza zamieszkuje lud Wachi. M\u00f3wi\u0105 j\u0119zykiem z grupy j\u0119zyk\u00f3w pamirskich – j\u0119zykiem, kt\u00f3rego nie zrozumie nikt w pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci Afganistanu, gdzie dominuj\u0105 paszto i dari. Wyznaj\u0105 islam ismailicki, jedn\u0105 z mniej znanych w Europie odmian szyizmu. Ich tradycja religijna jest znacznie \u0142agodniejsza w praktykach codziennych ni\u017c dominuj\u0105cy w kraju sunnizm – kobiety nie nosz\u0105 burki, dzieci, w tym dziewczynki, regularnie chodzi\u0142y do szk\u00f3\u0142, kiedy szko\u0142y dzia\u0142a\u0142y, a obecno\u015b\u0107 go\u015bci jest tradycyjnie postrzegana jako b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo, nie zagro\u017cenie. Wachi \u017cyj\u0105 w osiad\u0142ych wioskach z kamiennych dom\u00f3w, uprawiaj\u0105 drobne poletka j\u0119czmienia i pszenicy, sadz\u0105 sady morelowe, hoduj\u0105 kozy i krowy. Ich \u017cycie zmienia si\u0119 powoli, z rytmem p\u00f3r roku, od pokole\u0144.<\/p>\n
Wy\u017csze partie korytarza, le\u017c\u0105ce ju\u017c w strefie p\u0142askowy\u017c\u00f3w Pamiru, zamieszkuj\u0105 Kirgizi. S\u0105 ludem zupe\u0142nie innym – koczowniczym, m\u00f3wi\u0105cym j\u0119zykiem turkijskim, niespokrewnionym z \u017cadnym z j\u0119zyk\u00f3w afga\u0144skich. Trafili tu wiekami temu z p\u00f3\u0142nocy, w trakcie w\u0119dr\u00f3wek lud\u00f3w Azji \u015arodkowej, i osiedli na p\u0142askowy\u017cach, na kt\u00f3rych prowadzili tradycyjne pasterstwo. \u017byj\u0105 w jurtach, kt\u00f3re przenosz\u0105 sezonowo wraz ze stadami. Hoduj\u0105 jaki, owce i konie. Ich populacja jest niewielka – szacuje si\u0119 j\u0105 na tysi\u0105c do dw\u00f3ch tysi\u0119cy os\u00f3b, jedno z najmniejszych dzi\u015b dzia\u0142aj\u0105cych koczowniczych spo\u0142ecze\u0144stw \u015bwiata. Prowadz\u0105 tryb \u017cycia, jaki w wi\u0119kszo\u015bci regionu znikn\u0105\u0142 sto lat temu pod presj\u0105 sowieckiej kolektywizacji, chi\u0144skiej polityki osiedlania i pakista\u0144skiej urbanizacji. Tylko tutaj, w tym w\u0105skim afga\u0144skim pasie, przetrwa\u0142 – bo \u017cadna z tych presji nigdy tu nie dotar\u0142a.<\/p>\n
Korytarz jest wi\u0119c nie jedn\u0105 kultur\u0105, tylko mikrokosmosem dw\u00f3ch odmiennych \u015bwiat\u00f3w u\u0142o\u017conych jeden nad drugim w pionie. Ni\u017csza, osiad\u0142a, ismailicka kultura Wachi. Wy\u017csza, koczownicza, sunnicka kultura Kirgiz\u00f3w. Spotykaj\u0105 si\u0119 w punktach handlu – Wachi przywo\u017c\u0105 zbo\u017ce i suszone owoce, Kirgizi sprowadzaj\u0105 we\u0142n\u0119 i mi\u0119so. Wsp\u00f3\u0142istniej\u0105 pokojowo od stuleci.<\/p>\n
Pamir to pasmo, kt\u00f3re dzieli cztery pa\u0144stwa: Tad\u017cykistan, Kirgistan, Chiny i Afganistan. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 europejskich podr\u00f3\u017cnik\u00f3w zna Pamir wy\u0142\u0105cznie od strony tad\u017cyckiej, gdzie biegnie legendarna droga uznawana za jedn\u0105 z najpi\u0119kniejszych tras samochodowych \u015bwiata. Strona afga\u0144ska oferuje zupe\u0142nie inn\u0105 perspektyw\u0119.<\/p>\n
Tu nie ma asfaltu. Nie ma stacji benzynowych. Nie ma punkt\u00f3w widokowych z tablicami informacyjnymi. Krajobraz jest dzikszy, mniej dost\u0119pny, mniej przefiltrowany przez infrastruktur\u0119. Doliny rzeczne ci\u0105gn\u0105 si\u0119 przez dziesi\u0105tki kilometr\u00f3w, podzielone bocznymi kanionami i otoczone \u015bcianami si\u0119gaj\u0105cymi tysi\u0119cy metr\u00f3w. Lodowce schodz\u0105 prawie do dna g\u0142\u00f3wnej doliny, w wielu miejscach wida\u0107 ich j\u0119zyk wy\u0142aniaj\u0105cy si\u0119 z bocznego w\u0105wozu. Jeziora wysokog\u00f3rskie powy\u017cej czterech tysi\u0119cy metr\u00f3w le\u017c\u0105 zamarzni\u0119te przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 roku, a kiedy si\u0119 otwieraj\u0105, ich woda ma kolor, kt\u00f3ry trudno opisa\u0107 – co\u015b mi\u0119dzy turkusem a stal\u0105.<\/p>\n
Korytarz dzieli si\u0119 na dwie geograficzne strefy nazywane Pamirem Wielkim i Pamirem Ma\u0142ym. Pierwszy obejmuje wi\u0119ksz\u0105, po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 p\u0142askowy\u017cu, drugi mniejsz\u0105 i wy\u017csz\u0105 stref\u0119 bardziej na wsch\u00f3d. W obu krajobraz jest podobny, ale klimat r\u00f3\u017cni si\u0119 o kilka stopni, a w konsekwencji r\u00f3\u017cni si\u0119 r\u00f3wnie\u017c charakter wypasu.<\/p>\n
Faun\u0119 regionu trudno znale\u017a\u0107 gdzie indziej w tak nienaruszonym sk\u0142adzie. Owca g\u00f3rska o ogromnych, zwini\u0119tych rogach – gatunek, kt\u00f3ry nosi historyczne imi\u0119 nadane mu w XIX wieku po jednym z pierwszych europejskich podr\u00f3\u017cnik\u00f3w opisuj\u0105cych te tereny – wci\u0105\u017c wyst\u0119puje tu w stadach licz\u0105cych kilkadziesi\u0105t sztuk. Kozioro\u017cce pojawiaj\u0105 si\u0119 regularnie. Nied\u017awied\u017a brunatny pamirski, jeden z najrzadszych du\u017cych ssak\u00f3w \u015bwiata, ma tu jedn\u0105 z ostatnich stabilnych populacji. Pantera \u015bnie\u017cna jest obecna, cho\u0107 rzadko widywana – jej tropy widzi si\u0119 znacznie cz\u0119\u015bciej ni\u017c samo zwierz\u0119. W\u015br\u00f3d ptak\u00f3w wyr\u00f3\u017cniaj\u0105 si\u0119 du\u017ce ptaki drapie\u017cne, w tym or\u0142y i \u015bcierwniki.<\/p>\n
Najwy\u017cszym punktem korytarza jest prze\u0142\u0119cz prowadz\u0105ca do Chin, le\u017c\u0105ca blisko pi\u0119ciu tysi\u0119cy metr\u00f3w. Przez stulecia by\u0142a jednym z najdalszych odcink\u00f3w historycznego Jedwabnego Szlaku, przez kt\u00f3ry karawany przechodzi\u0142y w obie strony, dzi\u015b jest oficjalnie zamkni\u0119ta dla ruchu, cho\u0107 fizycznie nadal istnieje.<\/p>\n
To pytanie zadaje sobie ka\u017cdy, kto pierwszy raz s\u0142yszy o tym, \u017ce w jednym z najbardziej skomplikowanych politycznie kraj\u00f3w \u015bwiata istnieje zak\u0105tek, kt\u00f3ry nie by\u0142 aren\u0105 \u017cadnego konfliktu zbrojnego od pokole\u0144. Odpowied\u017a ma kilka warstw.<\/p>\n
Pierwsza warstwa to geografia. Do korytarza prowadzi tylko jedna trudna droga, sezonowa, przejezdna kilka miesi\u0119cy w roku. Nie ma tu surowc\u00f3w, dla kt\u00f3rych warto by\u0142oby walczy\u0107 – \u017cadnej ropy, gazu, \u017cadnych \u0142atwych do wydobycia bogactw mineralnych. Nie ma strategicznej infrastruktury – \u017cadnych linii kolejowych, \u017cadnych wa\u017cnych dr\u00f3g tranzytowych, \u017cadnych port\u00f3w ani lotnisk. Nie ma rolnictwa, kt\u00f3re mog\u0142oby wy\u017cywi\u0107 du\u017c\u0105 populacj\u0119. Nie ma \u017cadnego o\u015brodka miejskiego. Z punktu widzenia jakiejkolwiek strony konfliktu, korytarz po prostu nie mia\u0142 warto\u015bci, dla kt\u00f3rej warto by\u0142oby tu wprowadza\u0107 oddzia\u0142y.<\/p>\n
Druga warstwa to demografia. W ca\u0142ym pasie \u017cyje rz\u0119du kilkunastu tysi\u0119cy ludzi rozsianych po dziesi\u0105tkach ma\u0142ych wiosek i obozowisk. To populacja, kt\u00f3rej nie da si\u0119 ani znacz\u0105co kontrolowa\u0107, ani ekonomicznie wykorzysta\u0107. Dla ka\u017cdej strony konfliktu by\u0142a przez ostatnie p\u00f3\u0142 wieku po prostu poza polem widzenia.<\/p>\n
Trzecia warstwa to kultura. Lud Wachi, stanowi\u0105cy wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w korytarza, nale\u017cy do wsp\u00f3lnoty ismailickiej. Jest to grupa religijna, kt\u00f3rej przyw\u00f3dca duchowy od dziesi\u0119cioleci konsekwentnie nawo\u0142ywa\u0142 wyznawc\u00f3w do unikania przemocy, inwestowania w edukacj\u0119 i rozwijania w\u0142asnych spo\u0142eczno\u015bci bez wci\u0105gania si\u0119 w konflikty zewn\u0119trzne. Ta postawa ukszta\u0142towa\u0142a pokojowy charakter wsi w korytarzu. Kirgizi pamirscy, jako ma\u0142a koczownicza spo\u0142eczno\u015b\u0107, r\u00f3wnie\u017c nigdy nie mieli ani potrzeby, ani si\u0142y, \u017ceby anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w wojny ojcowizny.<\/p>\n
Czwarta warstwa to izolacja. W trakcie inwazji sowieckiej lat osiemdziesi\u0105tych, w trakcie wojny domowej lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, w trakcie pierwszego okresu rz\u0105d\u00f3w talib\u00f3w, w trakcie obecno\u015bci koalicji mi\u0119dzynarodowej po 2001 roku, w trakcie powrotu talib\u00f3w w 2021 – \u017caden z tych etap\u00f3w nie mia\u0142 logistycznego ani strategicznego sensu, by w og\u00f3le dotrze\u0107 do korytarza. Wojny sz\u0142y przez stolice, przez wa\u017cniejsze drogi, przez prowincje o znaczeniu rolniczym lub surowcowym. Wachan pozostawa\u0142 na uboczu.<\/p>\n
Dzi\u0119ki temu mieszka\u0144cy korytarza zachowali co\u015b, co w innych cz\u0119\u015bciach kraju zosta\u0142o dawno zniszczone – ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107. Te same wioski, te same szlaki, te same tradycje, ta sama uprawa morelowych sad\u00f3w i wypas jak\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 pami\u0119taj\u0105 babcie ich bab\u0107.<\/p>\n
T\u0119 sekcj\u0119 trzeba napisa\u0107 z ca\u0142\u0105 uczciwo\u015bci\u0105, bez kt\u00f3rej artyku\u0142 o Afganistanie by\u0142by nieodpowiedzialny.<\/p>\n
Polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wszelkie podr\u00f3\u017ce do Afganistanu i utrzymuje to ostrze\u017cenie nieprzerwanie od d\u0142u\u017cszego czasu. Podobne stanowisko zajmuj\u0105 niemal wszystkie ministerstwa europejskie, departament stanu Stan\u00f3w Zjednoczonych i wi\u0119kszo\u015b\u0107 ich odpowiednik\u00f3w w pozosta\u0142ych krajach. Sam Korytarz Wacha\u0144ski jest jednym z najspokojniejszych region\u00f3w kraju i nie ma tam aktywnego konfliktu zbrojnego, ale dotarcie do niego – niezale\u017cnie od trasy – wymaga przejazdu przez obszary, kt\u00f3re ju\u017c taki nie s\u0105, oraz formalnego wej\u015bcia w relacje z administracj\u0105 obecnych w\u0142adz kraju.<\/p>\n
Od 2021 roku realia wjazdu zmieni\u0142y si\u0119 radykalnie. Wiz\u0119 wydaj\u0105 obecne w\u0142adze, a nie istniej\u0105ce wcze\u015bniej struktury cywilne. Wymagana jest seria dodatkowych pozwole\u0144 na poruszanie si\u0119 w g\u0142\u0105b kraju, w tym osobne zgody na wjazd do prowincji granicznej, na kt\u00f3rej terenie le\u017cy korytarz. Standardowe ubezpieczenia turystyczne praktycznie nie obejmuj\u0105 tego kierunku – co w praktyce oznacza, \u017ce w razie wypadku lub powa\u017cnej choroby nie ma \u017cadnej infrastruktury ewakuacyjnej, na kt\u00f3rej mo\u017cna polega\u0107. Helikoptery ratunkowe nie wlatuj\u0105. Najbli\u017csze miejsca z odpowiedni\u0105 infrastruktur\u0105 medyczn\u0105 znajduj\u0105 si\u0119 kilka dni drogi.<\/p>\n
Dla os\u00f3b, kt\u00f3re mimo wszystko rozwa\u017caj\u0105 tak\u0105 wypraw\u0119, dwie historyczne trasy dojazdowe to: od p\u00f3\u0142nocy, przez Tad\u017cykistan, z przepraw\u0105 przez graniczn\u0105 rzek\u0119 Pand\u017c, lub od zachodu, z g\u0142\u0119bi Afganistanu, przez prowincj\u0119 Badachszan. Pierwsza opcja by\u0142a przez lata wykorzystywana przez podr\u00f3\u017cnik\u00f3w, kt\u00f3rzy nie chcieli wje\u017cd\u017ca\u0107 w g\u0142\u0105b Afganistanu – w okre\u015blonych okresach by\u0142a dost\u0119pna z odpowiednimi pozwoleniami, w innych zamkni\u0119ta. Druga wymaga przejazdu przez znacznie wi\u0119kszy fragment kraju.<\/p>\n
Po dotarciu do ostatniej wsi osi\u0105galnej pojazdem zaczyna si\u0119 ta cz\u0119\u015b\u0107 wyprawy, kt\u00f3ra jest w sensie \u015bcis\u0142ym powodem, dla kt\u00f3rego si\u0119 tu jedzie. Dalej ju\u017c tylko pieszo lub konno. Trekking w g\u0142\u0105b korytarza trwa minimum dziesi\u0119\u0107 do czternastu dni i jest wypraw\u0105 wysokog\u00f3rsk\u0105 – wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu sp\u0119dza si\u0119 powy\u017cej czterech tysi\u0119cy metr\u00f3w, z noclegami w jurtach kirgiskich. Wymaga lokalnego przewodnika, tragarzy i koni jucznych, zazwyczaj rekrutowanych z lokalnej spo\u0142eczno\u015bci. Wymaga aklimatyzacji wysoko\u015bciowej, do\u015bwiadczenia w terenie, sprawno\u015bci fizycznej znacznie powy\u017cej \u015bredniej i mentalno\u015bci, kt\u00f3ra nie wymaga jednego dnia w ci\u0105gu wyprawy z prysznicem.<\/p>\n
To nie jest wyjazd dla podr\u00f3\u017cnika, kt\u00f3ry nigdy wcze\u015bniej nie by\u0142 w trudnym terenie. To nie jest wyjazd, do kt\u00f3rego si\u0119 dorasta z trekkingu w Tatrach. To jest wyprawa dla osoby, kt\u00f3ra ma za sob\u0105 Karakorum, Pamir tad\u017cycki, doliny Iranu albo p\u00f3\u0142nocnego Pakistanu i szuka kolejnego stopnia trudno\u015bci.<\/p>\n
Tej sekcji nie da si\u0119 pomin\u0105\u0107 w \u017cadnym artykule odpowiedzialnie pisanym o tym kierunku.<\/p>\n
Po stronie argument\u00f3w za istnieje kilka punkt\u00f3w wartych rozwa\u017cenia. Pieni\u0105dze, kt\u00f3re podr\u00f3\u017cnik wydaje w korytarzu – na przewodnika, tragarzy, konie juczne, jedzenie, noclegi w jurtach – trafiaj\u0105 w niemal stu procentach do r\u0105k lokalnych Wachi i Kirgiz\u00f3w, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105 na granicy ub\u00f3stwa, w regionie pozbawionym praktycznie wszystkich form pomocy zewn\u0119trznej. Obecno\u015b\u0107 zagranicznych obserwator\u00f3w cywilnych w odleg\u0142ych cz\u0119\u015bciach kraju ma w sobie warto\u015b\u0107 sama w sobie – utrudnia ewentualne nadu\u017cycia, zwi\u0119ksza szans\u0119, \u017ce los lokalnych spo\u0142eczno\u015bci pozostanie w jakikolwiek spos\u00f3b widzialny dla \u015bwiata zewn\u0119trznego. Koczownicza kultura Kirgiz\u00f3w pamirskich jest dzi\u015b w g\u0142\u0119bokim kryzysie demograficznym i ekonomicznym – bez kontaktu ze \u015bwiatem i bez \u017ar\u00f3d\u0142a dochod\u00f3w innego ni\u017c wypas zwierz\u0105t mo\u017ce znikn\u0105\u0107 w ci\u0105gu jednego pokolenia, a turystyka jest jedn\u0105 z bardzo niewielu szans na jej przetrwanie. Mieszka\u0144cy korytarza w przyt\u0142aczaj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci pozytywnie odbieraj\u0105 go\u015bci i s\u0105 od stuleci przyzwyczajeni do podr\u00f3\u017cnik\u00f3w przemierzaj\u0105cych te tereny.<\/p>\n
Po stronie argument\u00f3w przeciw jest jednak r\u00f3wnie\u017c powa\u017cna lista. Wjazd na teren kraju wymaga formalnej wsp\u00f3\u0142pracy z obecnymi w\u0142adzami, kt\u00f3rych polityka wobec kobiet, mniejszo\u015bci religijnych i wolno\u015bci obywatelskich jest nie do pogodzenia z wi\u0119kszo\u015bci\u0105 europejskich norm. Ka\u017cda wiza, ka\u017cda op\u0142ata wjazdowa, ka\u017cde pozwolenie jest, cho\u0107 po\u015brednim, ale realnym wsparciem dla bud\u017cetu rz\u0105du. \u017baden cudzoziemiec w korytarzu nie ma realnej mo\u017cliwo\u015bci oceny ryzyka politycznego – sytuacja mo\u017ce zmieni\u0107 si\u0119 z tygodnia na tydzie\u0144. Ewentualny problem zdrowotny lub wypadek mo\u017ce oznacza\u0107 brak realnej pomocy.<\/p>\n
To s\u0105 pytania, na kt\u00f3re ka\u017cdy musi sobie odpowiedzie\u0107 sam. Korytarz Wacha\u0144ski nie jest wyjazdem, w kt\u00f3ry wchodzi si\u0119 bez tej wewn\u0119trznej rozmowy. Ka\u017cdy podr\u00f3\u017cnik, kt\u00f3ry tam jedzie, podejmuje decyzj\u0119 moraln\u0105, niezale\u017cnie od tego, czy to artyku\u0142uje, czy nie.<\/p>\n
Pierwsz\u0105 wiosk\u0119 Wachi widzisz po d\u0142ugim, monotonnym doje\u017adzie wzd\u0142u\u017c rzeki. Kamienne domy o p\u0142askich dachach, sady morelowe schodz\u0105ce do brzegu wody, dzieci, kt\u00f3re na widok obcego biegn\u0105 z drugiego ko\u0144ca wsi, \u017ceby si\u0119 przywita\u0107. Doro\u015bli pracuj\u0105 albo na poletkach, albo przy zwierz\u0119tach, ale ka\u017cdy zatrzyma si\u0119 na herbat\u0119. Herbata jest zawsze. Z mlekiem, ze szczypt\u0105 soli, w drobnych miseczkach.<\/p>\n
Przej\u015bcie przez rzek\u0119 odbywa si\u0119 po prowizorycznym mo\u015bcie – czasem drewnianym, czasem linowym, zawsze takim, kt\u00f3ry wygl\u0105da, jakby utrzymywa\u0142a go si\u0142a nawyku, nie in\u017cynierii. Lokalny przewodnik przechodzi pierwszy, bez wahania. Ty przechodzisz drugi, pr\u00f3buj\u0105c nie patrze\u0107 w wod\u0119.<\/p>\n
Pierwsza noc w jurcie kirgiskiej jest do\u015bwiadczeniem, kt\u00f3re zmienia twoj\u0105 skal\u0119. Wewn\u0105trz jest ciep\u0142o, cho\u0107 na zewn\u0105trz temperatura spad\u0142a ju\u017c blisko zera. Pali si\u0119 ogie\u0144 z odchod\u00f3w jaka – to jedyne paliwo dost\u0119pne w tej cz\u0119\u015bci korytarza, nie ma tu drzew. Pachnie dymem, mlekiem, we\u0142n\u0105, zio\u0142ami. Kolacja to bulion z mi\u0119sa jaka, do tego chleb pieczony na p\u0142askim kamieniu i zn\u00f3w herbata. Wieczorem rodzina, kt\u00f3ra go\u015bci, \u015bpiewa pie\u015bni w j\u0119zyku, kt\u00f3rego nie rozumiesz. Rytm jest spokojny, d\u0142ugi, monotonny. Zasypiasz na grubym dywanie z owczej we\u0142ny.<\/p>\n
Nast\u0119pne dni s\u0105 podobne. Idziesz przez p\u0142askowy\u017c, mijasz stada jak\u00f3w pas\u0105cych si\u0119 w oddali, na horyzoncie wida\u0107 siedmiotysi\u0119czne szczyty Pakistanu po drugiej stronie grzbietu. Mijasz jeziora, w kt\u00f3rych odbija si\u0119 niebo. Mijasz starych ludzi siedz\u0105cych przed jurtami i pal\u0105cych fajki. Pewnego dnia, je\u015bli masz du\u017co szcz\u0119\u015bcia, widzisz stado owiec g\u00f3rskich w odleg\u0142o\u015bci kilkuset metr\u00f3w, z masywnymi rogami widocznymi nawet bez lornetki. Pewnego innego dnia, je\u015bli masz jeszcze wi\u0119cej szcz\u0119\u015bcia, widzisz tropy pantery \u015bnie\u017cnej na \u015bniegu obok \u015bcie\u017cki.<\/p>\n
Kiedy zawracasz, zostawiasz za sob\u0105 miejsce, kt\u00f3re nie zmieni si\u0119 przez nast\u0119pne pokolenie. Tw\u00f3j w\u0142asny \u015bwiat – z ekranem, powiadomieniami, kalendarzem – czeka kilka dni drogi dalej, ale czujesz, \u017ce jego skala si\u0119 zmieni\u0142a.<\/p>\n
Wi\u0119kszo\u015b\u0107 czytelnik\u00f3w tego artyku\u0142u nigdy nie pojedzie do Korytarza Wacha\u0144skiego. Nie z winy braku odwagi – po prostu dlatego, \u017ce to nie jest miejsce dla wi\u0119kszo\u015bci podr\u00f3\u017cnik\u00f3w, niezale\u017cnie od sytuacji politycznej w regionie. I to jest w porz\u0105dku.<\/p>\n
Ale warto o tym miejscu wiedzie\u0107, nawet je\u015bli twoja stopa nigdy nie stanie w jurcie kirgiskiej i nigdy nie zobaczysz z bliska owcy o zwini\u0119tych rogach.<\/p>\n
Korytarz Wacha\u0144ski jest jednym z ostatnich miejsc na \u015bwiecie, w kt\u00f3rych wci\u0105\u017c funkcjonuje pe\u0142na, klasyczna kultura koczownicza – nie jako spektakl dla turyst\u00f3w, tylko jako prawdziwy, codzienny spos\u00f3b \u017cycia ludzi, kt\u00f3rzy nie znaj\u0105 innego. Jest dowodem, \u017ce granice pa\u0144stw, narysowane przez kogo\u015b w stolicy, mog\u0105 zdeterminowa\u0107 los pokole\u0144, kt\u00f3re tej decyzji nigdy nie us\u0142ysza\u0142y. Jest argumentem przeciw uproszczonemu obrazowi kraj\u00f3w – w jednym z najbardziej skomplikowanych politycznie miejsc \u015bwiata istnieje zak\u0105tek, kt\u00f3ry prowadzi w\u0142asne, znacznie spokojniejsze \u017cycie, w kt\u00f3rym dziewczynki uczy\u0142y si\u0119 w szko\u0142ach, a kobiety nie nosi\u0142y burki. Jest przypomnieniem, \u017ce \u015bwiat jest wi\u0119kszy ni\u017c lista znanych nam cel\u00f3w wakacyjnych – i \u017ce niekt\u00f3re z najbardziej fascynuj\u0105cych jego cz\u0119\u015bci le\u017c\u0105 tam, gdzie nigdy nie spojrzymy, je\u015bli sami si\u0119 nie obr\u00f3cimy.<\/p>\n
Mo\u017ce te\u017c kiedy\u015b, w jakiej\u015b przysz\u0142o\u015bci, do kt\u00f3rej nie wiemy jeszcze drogi, sytuacja si\u0119 zmieni. Korytarz zn\u00f3w stanie si\u0119 dost\u0119pny normalnie, bez konieczno\u015bci przekraczania ci\u0119\u017ckich granic moralnych i praktycznych. Stanie si\u0119 jednym z najbardziej cenionych cel\u00f3w podr\u00f3\u017cy na \u015bwiecie, jak dzi\u015b tad\u017cycki Pamir albo pakista\u0144ski Hunza. Wtedy ci, kt\u00f3rzy o nim wiedzieli wcze\u015bniej, b\u0119d\u0105 o nim m\u00f3wi\u0107 z nieco wi\u0119kszym zrozumieniem.<\/p>\n
Korytarz Wacha\u0144ski nie jest kierunkiem, do kt\u00f3rego w obecnej sytuacji mo\u017cna poleci\u0107 wyjazd jak na wakacje. To jest miejsce, do kt\u00f3rego jedzie si\u0119, je\u015bli jest si\u0119 gotowym na trudn\u0105 podr\u00f3\u017c, trudne decyzje moralne i trudne warunki w terenie – i je\u015bli ma si\u0119 za sob\u0105 do\u015bwiadczenie, kt\u00f3re pozwala oceni\u0107, na co tak naprawd\u0119 si\u0119 idzie.<\/p>\n
Je\u015bli rozwa\u017casz tak\u0105 wypraw\u0119 i chcia\u0142by\u015b porozmawia\u0107 powa\u017cnie o realiach, alternatywach i logistyce – ch\u0119tnie odb\u0119dziemy tak\u0105 rozmow\u0119. Najcz\u0119\u015bciej ko\u0144czy si\u0119 ona albo bardzo \u015bwiadom\u0105 decyzj\u0105, \u017ce jednak warto, albo r\u00f3wnie \u015bwiadomym wyborem alternatywy, kt\u00f3ra oferuje podobne do\u015bwiadczenie pamirskie bez wjazdu do Afganistanu – strona tad\u017cycka, pakista\u0144ski Hindukusz, wysokie partie Kirgistanu. Ka\u017cda z tych opcji daje krajobraz Azji \u015arodkowej w jego najdzikszej formie, a tylko niekt\u00f3re wymagaj\u0105 tak trudnej decyzji moralnej, jak ta opisana w tym artykule.<\/p>\n
Gdzie dok\u0142adnie znajduje si\u0119 Korytarz Wacha\u0144ski?<\/strong> W p\u00f3\u0142nocno-wschodniej cz\u0119\u015bci Afganistanu. To w\u0105ski, d\u0142ugi na blisko trzysta kilometr\u00f3w pas ziemi, \u015bci\u015bni\u0119ty mi\u0119dzy Tad\u017cykistanem od p\u00f3\u0142nocy, Pakistanem od po\u0142udnia i Chinami na wschodnim ko\u0144cu. Jest cz\u0119\u015bci\u0105 prowincji Badachszan.<\/p>\n Czy w Korytarzu Wacha\u0144skim jest bezpiecznie?<\/strong> Sam korytarz historycznie by\u0142 jednym z najspokojniejszych region\u00f3w Afganistanu i nie by\u0142 aren\u0105 \u017cadnego konfliktu zbrojnego. Jednak dotarcie do niego wymaga przejazdu przez inne cz\u0119\u015bci kraju, kt\u00f3rych to nie dotyczy, oraz formalnej wsp\u00f3\u0142pracy z obecnymi w\u0142adzami. Polskie MSZ odradza wszelkie podr\u00f3\u017ce do Afganistanu, w tym do tego regionu.<\/p>\n Czy do Korytarza Wacha\u0144skiego mo\u017cna dosta\u0107 si\u0119 z Tad\u017cykistanu?<\/strong> Tak, historyczna trasa prowadzi przez przej\u015bcie graniczne na rzece Pand\u017c. Dost\u0119pno\u015b\u0107 tej trasy zmienia si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od sytuacji politycznej i wymaga aktualnych pozwole\u0144 z obu stron granicy. Druga mo\u017cliwo\u015b\u0107 to dojazd z g\u0142\u0119bi Afganistanu, przez prowincj\u0119 Badachszan.<\/p>\n Kto mieszka w Korytarzu Wacha\u0144skim?<\/strong> Dwa r\u00f3\u017cne ludy. W ni\u017cszych partiach lud Wachi – osiadli rolnicy m\u00f3wi\u0105cy j\u0119zykiem pamirskim, wyznaj\u0105cy ismailicki od\u0142am szyizmu. W wy\u017cszych partiach Kirgizi pamirscy – koczownicy m\u00f3wi\u0105cy j\u0119zykiem turkijskim, hoduj\u0105cy jaki, owce i konie. Razem stanowi\u0105 populacj\u0119 rz\u0119du kilkunastu tysi\u0119cy os\u00f3b.<\/p>\n Czy polskie MSZ odradza podr\u00f3\u017ce do Afganistanu?<\/strong> Tak. Polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wszelkie podr\u00f3\u017ce do Afganistanu i utrzymuje to ostrze\u017cenie nieprzerwanie od d\u0142u\u017cszego czasu. Ka\u017cda decyzja o podr\u00f3\u017cy do tego kraju, w tym do Korytarza Wacha\u0144skiego, powinna by\u0107 \u015bwiadoma i podj\u0119ta z pe\u0142nym zrozumieniem realnego ryzyka oraz konsekwencji moralnych takiego wyboru.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Jest takie miejsce na mapie \u015bwiata, kt\u00f3rego istnienia wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi nigdy nie zauwa\u017cy\u0142a. W\u0105ski, d\u0142ugi na blisko trzysta kilometr\u00f3w pas […]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":6131,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[96],"tags":[],"acf":[],"yoast_head":"\n