Na fasadzie budynku przy g\u0142\u00f3wnej ulicy Quartier France odchodzi tynk wielkimi p\u0142atami, ods\u0142aniaj\u0105c czerwon\u0105 ceg\u0142\u0119 sprzed stu trzydziestu lat. W oknie na pi\u0119trze wisi pranie \u2014 kolorowe pagny, dzieci\u0119ca koszulka, r\u0119cznik. Za oknem s\u0142ycha\u0107 telewizor. Budynek, kt\u00f3ry w 1893 roku by\u0142 siedzib\u0105 francuskiej administracji kolonialnej, dzi\u015b jest po prostu czyim\u015b domem. I to chyba najbardziej szczere zdanie, jakie mo\u017cna powiedzie\u0107 o Grand-Bassam: \u017ce historia tu nie stoi w muzealnej gablocie. Ona tu mieszka, gotuje, wiesza pranie i wychodzi rano po bagietk\u0119.<\/p>\n
Grand-Bassam le\u017cy czterdzie\u015bci kilometr\u00f3w na wsch\u00f3d od Abid\u017canu \u2014 godzina drogi busem, zupe\u0142nie inny \u015bwiat. Mi\u0119dzy Atlantykiem a lagun\u0105 Aby wyr\u00f3s\u0142 tu kiedy\u015b najwa\u017cniejszy port Afryki Zachodniej. Potem przysz\u0142a choroba, potem porzucenie, potem cisza. Dzi\u015b to jedno z niewielu miejsc na kontynencie, gdzie mo\u017cna chodzi\u0107 mi\u0119dzy autentycznymi budynkami kolonialnymi \u2014 nie odnowionymi na potrzeby turyst\u00f3w, ale takimi, kt\u00f3re po prostu przetrwa\u0142y. W 2012 roku UNESCO wpisa\u0142o Grand-Bassam na list\u0119 \u015bwiatowego dziedzictwa kulturowego. Polska turystyka jeszcze tego nie odkry\u0142a. To dobry moment, \u017ceby by\u0107 pierwszym.<\/p>\n
\u017beby zrozumie\u0107 Grand-Bassam, trzeba cofn\u0105\u0107 si\u0119 do lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XIX wieku \u2014 i wyobrazi\u0107 sobie, \u017ce stoi tu nie opuszczone miasto, ale centrum ambicji ca\u0142ego imperium kolonialnego.<\/p>\n
W 1893 roku Francja formalnie ustanowi\u0142a C\u00f4te d’Ivoire koloni\u0105, a Grand-Bassam zosta\u0142o jej pierwsz\u0105 stolic\u0105. Wyb\u00f3r by\u0142 pragmatyczny: miasto mia\u0142o port nad Atlantykiem i lagun\u0119 \u0142\u0105cz\u0105c\u0105 je z zapleczem kraju. Przez tu sz\u0142o kakao, kauczuk, drewno. Budowano pa\u0142ace gubernator\u00f3w, magazyny portowe, ko\u015bcio\u0142y, urz\u0119dy. Wszystko z my\u015bl\u0105 o trwaniu.<\/p>\n
Trwanie trwa\u0142o siedem lat.<\/p>\n
W 1899 i 1900 roku przez miasto przetoczy\u0142y si\u0119 kolejne fale epidemii \u017c\u00f3\u0142tej febry. Choroby tropikalne zbiera\u0142y \u015bmiertelne \u017cniwo przede wszystkim w\u015br\u00f3d Europejczyk\u00f3w, kt\u00f3rzy nie mieli na nie odporno\u015bci. \u015amiertelno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d kolonialnych urz\u0119dnik\u00f3w by\u0142a tak wysoka, \u017ce Francuzi zdecydowali si\u0119 przenie\u015b\u0107 stolic\u0119 do Bingerville \u2014 wy\u017cej po\u0142o\u017conego, ch\u0142odniejszego miasta. Grand-Bassam opustosza\u0142o z dnia na dzie\u0144. Zosta\u0142y budynki, magazyny i cmentarz.<\/p>\n
To, co mog\u0142o by\u0107 ko\u0144cem, okaza\u0142o si\u0119 przypadkowym aktem konserwacji. Bo Francuzi, wyje\u017cd\u017caj\u0105c, zostawili za sob\u0105 miasto zamro\u017cone w czasie. Nie wyburzono go pod nowe inwestycje. Nie przebudowano. Sta\u0142o si\u0119 po prostu \u2014 i stoi do dzi\u015b.<\/p>\n
Grand-Bassam to tak naprawd\u0119 dwa miasta w jednym, i \u017ceby zrozumie\u0107 to miejsce, trzeba przej\u015b\u0107 przez oba.<\/p>\n
Quartier France<\/strong> to kolonialne serce \u2014 teren wpisany na list\u0119 UNESCO, gdzie przy szerokich, wysadzanych drzewami alejach stoj\u0105 dawne budynki administracyjne, rezydencje kupc\u00f3w i magazyny portowe. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich jest dzi\u015b zamieszkana przez rodziny, cz\u0119\u015b\u0107 stoi pusta z otwartymi oknami, przez kt\u00f3re wida\u0107 tylko gruzy pod\u0142ogi i plamy wilgoci na \u015bcianach. Nie ma tu zorganizowanego szlaku turystycznego. Chodzi si\u0119 po prostu \u2014 i patrzy. To, co wida\u0107, zale\u017cy od pory dnia: rano dzielnica jest spokojna, po po\u0142udniu o\u017cywa \u2014 dzieci wracaj\u0105 ze szko\u0142y, kobiety rozk\u0142adaj\u0105 stoiska z owocami, z wn\u0119trz dochodzi zapach gotowania.<\/p>\n N’zima<\/strong> to stara dzielnica rybak\u00f3w, zamieszkana przez spo\u0142eczno\u015b\u0107 N’zima od czas\u00f3w znacznie poprzedzaj\u0105cych kolonizacj\u0119. Tu jest g\u0142o\u015bno i kolorowo: pirogi wyci\u0105gane na brzeg, sieci roz\u0142o\u017cone do suszenia, rybaczki handluj\u0105ce \u015bwie\u017cym po\u0142owem wprost z pla\u017cy. N’zima jest \u017cywa w spos\u00f3b, w jaki Quartier France ju\u017c nie jest \u2014 i w\u0142a\u015bnie dlatego warto do niej zaj\u015b\u0107. Kontrast mi\u0119dzy tymi dwiema dzielnicami m\u00f3wi o Grand-Bassam wi\u0119cej ni\u017c jakikolwiek przewodnik.<\/p>\n Mus\u00e9e du Costume<\/strong> \u2014 Muzeum Narodowe Stroj\u00f3w Tradycyjnych mie\u015bci si\u0119 w jednym z odnowionych budynk\u00f3w kolonialnych i prezentuje stroje i tkaniny z r\u00f3\u017cnych grup etnicznych C\u00f4te d’Ivoire. Zbiory s\u0105 skromne, ale dobrze opisane. Bilet wst\u0119pu: ok. 1 000\u20132 000 CFA (ok. 6\u201312 z\u0142). Otwarte od wtorku do niedzieli.<\/p>\n Dawny pa\u0142ac gubernatora<\/strong> \u2014 imponuj\u0105ca bry\u0142a przy g\u0142\u00f3wnej alei Quartier France, dzi\u015b cz\u0119\u015bciowo u\u017cytkowana przez instytucje publiczne. Z zewn\u0105trz robi wra\u017cenie nawet w obecnym stanie \u2014 wida\u0107, jak bardzo Francuzi starali si\u0119 zbudowa\u0107 tu co\u015b permanentnego. Nie wchodzi si\u0119 do \u015brodka, ale elewacja jest warta zdj\u0119cia i chwili zastanowienia.<\/p>\n Magazyny portowe nad lagun\u0105<\/strong> \u2014 to najbardziej fotogeniczne miejsce w ca\u0142ym mie\u015bcie. D\u0142ugi rz\u0105d ceglanych budynk\u00f3w z \u0142ukowymi wej\u015bciami, bezpo\u015brednio przy wodzie. Cz\u0119\u015b\u0107 zarasta ro\u015blinno\u015bci\u0105, cz\u0119\u015b\u0107 stoi otwarta. Wieczorem, gdy s\u0142o\u0144ce chyli si\u0119 ku lagunie, \u015bwiat\u0142o jest tu wyj\u0105tkowe.<\/p>\n Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki Sacr\u00e9-Coeur<\/strong> \u2014 zbudowany w 1895 roku, jeden z najstarszych ko\u015bcio\u0142\u00f3w w kraju. Nadal czynny, regularnie odbywaj\u0105 si\u0119 tu msze. Wn\u0119trze jest proste, ale klimat miejsca \u2014 wiekowy, cichy \u2014 robi wra\u017cenie.<\/p>\n Cmentarz kolonialny<\/strong> \u2014 zaskakuj\u0105co pi\u0119kne i spokojne miejsce. Nagrobki francuskich urz\u0119dnik\u00f3w, kupc\u00f3w, misjonarzy \u2014 wiele z nich pochowanych w m\u0142odym wieku, ofiary epidemii. Daty na kamieniach m\u00f3wi\u0105 same za siebie. To nie jest atrakcja w tradycyjnym sensie \u2014 to raczej miejsce do zatrzymania si\u0119 i przemy\u015blenia tego, co si\u0119 tu zobaczy\u0142o.<\/p>\n Grand-Bassam le\u017cy na w\u0105skim pasie l\u0105du mi\u0119dzy Atlantykiem a lagun\u0105 Aby \u2014 i ta geografia daje mu wyj\u0105tkowy charakter. Z jednej strony ocean, z drugiej spokojna woda laguny. Problem w tym, \u017ce Atlantyk przy tym wybrze\u017cu bywa zdradliwy.<\/p>\n Pr\u0105dy przybrze\u017cne s\u0105 silne przez ca\u0142y rok, a pla\u017ce nie maj\u0105 ratownik\u00f3w. Utoni\u0119cia zdarzaj\u0105 si\u0119 regularnie \u2014 i nie tylko w\u015br\u00f3d turyst\u00f3w, ale te\u017c w\u015br\u00f3d miejscowych. Je\u015bli ocean jest wzburzony, nie wchod\u017a do wody. Je\u015bli jest spokojny \u2014 wejd\u017a tylko do kolan, je\u015bli nie jeste\u015b do\u015bwiadczonym p\u0142ywakiem w trudnych warunkach. To nie jest straszenie, to zwyk\u0142a odpowiedzialno\u015b\u0107.<\/p>\n Laguna jest bezpieczniejsz\u0105 alternatyw\u0105. Lokalni rybacy oferuj\u0105 przeja\u017cd\u017cki pirog\u0105 \u2014 godzina za kilka tysi\u0119cy CFA, do negocjacji. Z wody wida\u0107 miasto od innej strony: magazyny portowe, kolonialne fasady odbijaj\u0105ce si\u0119 w spokojnej wodzie laguny. Warto.<\/p>\n Je\u015bli szukasz pla\u017cy stricte k\u0105pielowej, lepsz\u0105 opcj\u0105 s\u0105 pla\u017ce po zachodniej stronie miasta, przy hotelach \u2014 tu bywa troch\u0119 spokojniej je\u015bli chodzi o pr\u0105dy, cho\u0107 i tak nale\u017cy zachowa\u0107 ostro\u017cno\u015b\u0107.<\/p>\n Grand-Bassam nie jest gastronomiczn\u0105 stolic\u0105 regionu, ale jest kilka miejsc, w kt\u00f3rych warto si\u0119 zatrzyma\u0107.<\/p>\n Przy pla\u017cy i wzd\u0142u\u017c laguny stoj\u0105 dziesi\u0105tki lokalnych maquis \u2014 improwizowane restauracje pod zadaszeniem z li\u015bci, gdzie grilluje si\u0119 ryby i kurczaki prosto na w\u0119glu. Zamawiasz wskazuj\u0105c palcem na to, co chcesz \u2014 grillowana barrakuda, tilapia lub poulet brais\u00e9 (grillowany kurczak), do tego atti\u00e9k\u00e9 (fermentowana kasawa \u2014 syc\u0105ca, lekko kwa\u015bna, idealna do ryby) i alloco (sma\u017cone dojrza\u0142e banany plantain). Posi\u0142ek dla dw\u00f3ch os\u00f3b: 3 000\u20136 000 CFA, czyli ok. 18\u201336 z\u0142.<\/p>\n W Quartier France znajdziesz kilka restauracji skierowanych do expat\u00f3w i zamo\u017cniejszych turyst\u00f3w \u2014 dro\u017csze, z kart\u0105 po francusku, klimatyzacj\u0105 i widokiem na ocean. Ceny dwukrotnie wy\u017csze, atmosfera spokojniejsza. Je\u015bli zale\u017cy Ci na komforcie i szukasz miejsca na d\u0142u\u017cszy obiad, warto tu zajrze\u0107.<\/p>\n Na deser lub podwieczorek: \u015bwie\u017ce kokosy sprzedawane przy drodze przez kobiety z maczetami. Za kilkaset CFA dostaniesz kokos otwarty na miejscu i s\u0142omk\u0119. To jedno z tych prostych przyjemno\u015bci, kt\u00f3re trudno zapomnie\u0107.<\/p>\n Je\u015bli chcesz poczu\u0107 Grand-Bassam poza godzinami szczytu turystycznego \u2014 tak, zdecydowanie. Wczesny ranek w Quartier France, kiedy miasto jest jeszcze spokojne i mg\u0142a nad lagun\u0105 jeszcze nie opad\u0142a, to zupe\u0142nie inne do\u015bwiadczenie ni\u017c popo\u0142udniowy t\u0142ok.<\/p>\n Dla wi\u0119kszo\u015bci podr\u00f3\u017cuj\u0105cych wystarczy jednak jeden dzie\u0144. Przyje\u017cd\u017casz rano, masz spokojnie sze\u015b\u0107\u2013osiem godzin na spacer, muzeum, lunch i pla\u017c\u0119 \u2014 i wracasz do Abid\u017canu przed wieczorem.<\/p>\n Chodzenie po Quartier France jest niekomfortowe w specyficzny spos\u00f3b. Nie dlatego, \u017ce jest niebezpiecznie \u2014 nie jest. Ale dlatego, \u017ce ka\u017cdy budynek zadaje pytanie, na kt\u00f3re nie ma prostej odpowiedzi: czyja to historia? Kto ma prawo j\u0105 opowiada\u0107? Co z niej zachowa\u0107, a co pozwoli\u0107, \u017ceby si\u0119 rozpad\u0142o?<\/p>\n Francuzi zbudowali tu miasto z my\u015bl\u0105 o sobie \u2014 o swoich potrzebach, swoim handlu, swojej wygodzie. Zostawili je w po\u015bpiechu. Dzi\u015b mieszkaj\u0105 w nim ludzie, kt\u00f3rzy nie mieli nic wsp\u00f3lnego z decyzj\u0105 o jego budowie ani o jego porzuceniu. Remontuj\u0105 tyle, ile mog\u0105. \u017byj\u0105 w tym, co zosta\u0142o.<\/p>\n Grand-Bassam nie jest miejscem do robienia estetycznych zdj\u0119\u0107 wyblak\u0142ych fasad i wrzucania ich na Instagram z podpisem „hidden gem”. Jest miejscem do patrzenia z uwag\u0105 i z pewn\u0105 doz\u0105 pokory. Do zastanawiania si\u0119 nad tym, co zostaje po ludziach \u2014 i po systemach, kt\u00f3re budowali.<\/p>\n I do jedzenia bardzo dobrej grillowanej ryby przy lagunie, gdy s\u0142o\u0144ce zachodzi nad wod\u0105.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Kto\u015b tu mieszka Na fasadzie budynku przy g\u0142\u00f3wnej ulicy Quartier France odchodzi tynk wielkimi p\u0142atami, ods\u0142aniaj\u0105c czerwon\u0105 ceg\u0142\u0119 sprzed stu […]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":6112,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[449],"tags":[],"acf":[],"yoast_head":"\nCo konkretnie zobaczy\u0107?<\/h2>\n
Pla\u017ce i laguna \u2014 ale uwa\u017caj na pr\u0105dy<\/h2>\n
Gdzie je\u015b\u0107?<\/h2>\n
Czy warto zosta\u0107 na noc?<\/h2>\n
Co zostaje po koloniach?<\/h2>\n