Na p\u00f3\u0142nocy Turkmenistanu, kilkana\u015bcie kilometr\u00f3w od granicy z Uzbekistanem, le\u017c\u0105 ruiny miasta, kt\u00f3re przez wieki by\u0142o jednym z najwa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w cywilizacji islamskiej. Kunya-Urgench – dawny Gurgand\u017c – by\u0142 stolic\u0105 imperium Chorezmu, w\u0119z\u0142em Jedwabnego Szlaku i miejscem, gdzie pracowali najwi\u0119ksi uczeni \u015bredniowiecznego Wschodu. Dzi\u015b to jedno z najcenniejszych stanowisk archeologicznych Azji Centralnej, wpisane na list\u0119 \u015bwiatowego dziedzictwa UNESCO, kt\u00f3re odwiedza zaledwie kilka tysi\u0119cy turyst\u00f3w rocznie. Ci, kt\u00f3rzy tu dotr\u0105, znajd\u0105 si\u0119 sam na sam z monumentalnymi mauzoleami i najwy\u017cszym ceglanym minaretem w ca\u0142ym regionie.<\/p>\n
Pocz\u0105tki osadnictwa w rejonie Kunya-Urgench si\u0119gaj\u0105 V wieku p.n.e. Chorezm – kraina nad dolnym biegiem Amu-darii – by\u0142 w\u00f3wczas cz\u0119\u015bci\u0105 imperium Achemenid\u00f3w, a p\u00f3\u017aniej przechodzi\u0142 przez r\u0119ce kolejnych w\u0142adc\u00f3w Azji Centralnej. Najstarsza zachowana budowla, wzg\u00f3rze-twierdza Kyrkmolla, datowana jest na okres mi\u0119dzy III wiekiem p.n.e. a II wiekiem n.e. Jednak prawdziwy rozkwit Gurgand\u017cu (bo tak w\u00f3wczas nazywano miasto) nast\u0105pi\u0142 znacznie p\u00f3\u017aniej.<\/p>\n
W VIII wieku region zosta\u0142 podbity przez Arab\u00f3w, a miasto zyska\u0142o now\u0105 nazw\u0119 – D\u017curd\u017canija. Pod panowaniem islamskim sta\u0142o si\u0119 drug\u0105 po Bucharze metropoli\u0105 regionu. W X wieku rz\u0105dz\u0105cy Chorezmem Mamunidzi uczynili Gurgand\u017c swoj\u0105 stolic\u0105 i za\u0142o\u017cyli tu akademi\u0119, kt\u00f3ra przyci\u0105ga\u0142a najwybitniejsze umys\u0142y epoki. XII i pocz\u0105tek XIII wieku to apogeum \u015bwietno\u015bci – jako stolica pot\u0119\u017cnego imperium Chorezmijskiego miasto liczy\u0142o prawdopodobnie kilkaset tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w i rywalizowa\u0142o z Buchar\u0105 o palm\u0119 pierwsze\u0144stwa w ca\u0142ej Azji \u015arodkowej.<\/p>\n
Na prze\u0142omie X i XI wieku dw\u00f3r chorezmijski w Gurgand\u017cu sta\u0142 si\u0119 miejscem, gdzie rodzi\u0142a si\u0119 nauka \u015bredniowiecznego Wschodu. W\u0142adca Mamun II powo\u0142a\u0142 tu instytucj\u0119, kt\u00f3r\u0105 dzi\u015b nazwaliby\u015bmy akademi\u0105 nauk – pierwsze tego typu centrum badawcze na islamskim Wschodzie. W jej murach pracowali uczeni, kt\u00f3rych dzie\u0142a wp\u0142yn\u0119\u0142y na rozw\u00f3j wiedzy w ca\u0142ym \u015bwiecie islamskim, a potem w Europie.<\/p>\n
Najs\u0142ynniejszym z nich by\u0142 Ibn Sina, znany w Europie jako Awicenna – lekarz i filozof, kt\u00f3rego „Kanon medycyny” przez wieki s\u0142u\u017cy\u0142 jako podr\u0119cznik na europejskich uniwersytetach. Awicenna mieszka\u0142 w Gurgand\u017cu na pocz\u0105tku XI wieku, zanim niestabilna sytuacja polityczna zmusi\u0142a go do ucieczki. Drugim wielkim uczonym zwi\u0105zanym z miastem by\u0142 Al-Biruni – polihistor, kt\u00f3ry pisa\u0142 o astronomii, matematyce, geografii, mineralogii i kulturze Indii. Al-Biruni jako pierwszy w \u015bwiecie islamskim wysun\u0105\u0142 teori\u0119 o mo\u017cliwo\u015bci ruchu Ziemi wok\u00f3\u0142 w\u0142asnej osi i obliczy\u0142 obw\u00f3d naszej planety z zadziwiaj\u0105c\u0105 dok\u0142adno\u015bci\u0105. Obaj uczeni prowadzili ze sob\u0105 korespondencj\u0119 i dyskutowali nad dzie\u0142ami Arystotelesa – ich listy zachowa\u0142y si\u0119 do dzi\u015b.<\/p>\n
Gurgand\u017c by\u0142 r\u00f3wnie\u017c wa\u017cnym o\u015brodkiem sufizmu. To w\u0142a\u015bnie tu, pod koniec XII wieku, dzia\u0142a\u0142 szejk Nad\u017cm ad-Din Kubra, za\u0142o\u017cyciel bractwa Kubrawija – jednej z najwa\u017cniejszych sufickich tarik (zakon\u00f3w), kt\u00f3rej wp\u0142ywy rozci\u0105ga\u0142y si\u0119 od Indii po Anatoli\u0119. Kubra by\u0142 nie tylko mistykiem, ale r\u00f3wnie\u017c malarzem, lekarzem i szachist\u0105. Przetrwa\u0142o siedem jego ksi\u0105g i dwadzie\u015bcia cztery perskie rubajaty.<\/p>\n
Wiosn\u0105 1221 roku pod murami Gurgand\u017cu stan\u0119\u0142a armia mongolska. Czyngis-chan, kt\u00f3ry rok wcze\u015bniej zdoby\u0142 i zniszczy\u0142 Buchar\u0119 i Samarkand\u0119, postanowi\u0142 ukara\u0107 stolic\u0119 Chorezmu za op\u00f3r stawiany przez jej w\u0142adc\u00f3w. Obl\u0119\u017cenie trwa\u0142o siedem miesi\u0119cy. Mongo\u0142owie skierowali wody Amu-darii na miasto, zalewaj\u0105c jego cz\u0119\u015b\u0107. Gdy Gurgand\u017c w ko\u0144cu pad\u0142, nast\u0105pi\u0142a rze\u017a.<\/p>\n
Wed\u0142ug muzu\u0142ma\u0144skich kronikarzy masakra w Gurgand\u017cu by\u0142a jedn\u0105 z najkrwawszych w historii ludzko\u015bci. Ka\u017cdy mongolski \u017co\u0142nierz mia\u0142 otrzyma\u0107 rozkaz zabicia okre\u015blonej liczby mieszka\u0144c\u00f3w. Oszcz\u0119dzono jedynie rzemie\u015blnik\u00f3w, kt\u00f3rych uprowadzono w g\u0142\u0105b imperium. Miasto i tama nawadniaj\u0105ca okolice zosta\u0142y zr\u00f3wnane z ziemi\u0105, a rejon zamieni\u0142 si\u0119 w bagniska. W\u015br\u00f3d ofiar by\u0142 szejk Nad\u017cm ad-Din Kubra, kt\u00f3ry odm\u00f3wi\u0142 ucieczki i zgin\u0105\u0142 z broni\u0105 w r\u0119ku, broni\u0105c miasta przed naje\u017ad\u017acami.<\/p>\n
Co zaskakuj\u0105ce, Gurgand\u017c odrodzi\u0142 si\u0119. W XIV wieku, pod rz\u0105dami Z\u0142otej Ordy, miasto odbudowano i ponownie sta\u0142o si\u0119 wa\u017cnym o\u015brodkiem – w\u0142a\u015bnie z tego okresu pochodzi wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachowanych do dzi\u015b zabytk\u00f3w. Jednak w latach 70. XIV wieku Timur (Tamerlan) ponownie zniszczy\u0142 Gurgand\u017c. Tym razem miasto ju\u017c si\u0119 nie podnios\u0142o. Gdy rzeka Amu-daria zmieni\u0142a bieg, mieszka\u0144cy ostatecznie je opu\u015bcili. Nowy Urgencz powsta\u0142 150 kilometr\u00f3w na po\u0142udniowy wsch\u00f3d, na terenie dzisiejszego Uzbekistanu. Stare miasto – Kunya-Urgench, czyli dos\u0142ownie „Stary Urgencz” – pozosta\u0142o ruin\u0105, przez wieki s\u0142u\u017c\u0105c okolicznej ludno\u015bci jako cmentarz.<\/p>\n
Dominant\u0105 Kunya-Urgench jest ceglany minaret wznosz\u0105cy si\u0119 na wysoko\u015b\u0107 60-62 metr\u00f3w – najwy\u017csza zachowana \u015bredniowieczna budowla w ca\u0142ej Azji Centralnej. Historia jego powstania pozostaje przedmiotem spor\u00f3w naukowych. Niekt\u00f3rzy badacze uwa\u017caj\u0105, \u017ce budow\u0119 rozpocz\u0119to ju\u017c w XI wieku za panowania szacha Mamuna, inni datuj\u0105 j\u0105 na XIV wiek. Pewne jest, \u017ce minaret zosta\u0142 uko\u0144czony mi\u0119dzy 1320 a 1336 rokiem przez Kutlug-Timura, namiestnika Chorezmu z ramienia chan\u00f3w Z\u0142otej Ordy.<\/p>\n
Konstrukcja imponuje nie tylko wysoko\u015bci\u0105, ale i proporcjami. \u015arednica u podstawy wynosi 12 metr\u00f3w i zw\u0119\u017ca si\u0119 do zaledwie 2-3 metr\u00f3w na szczycie. Sto\u017ckowaty trzon jest podzielony na 18 dekoracyjnych pas\u00f3w z wypalanej ceg\u0142y, przedzielonych pionowymi rz\u0119dami. Zachowa\u0142y si\u0119 trzy pasy inskrypcji w stylizowanym pi\u015bmie kufickim – najni\u017cszy wymienia imiona Kutlug-Timura i chana Uzbeka, dwa wy\u017csze zawieraj\u0105 wersety koraniczne. Na niekt\u00f3rych fragmentach wida\u0107 \u015blady oryginalnych niebieskich p\u0142ytek ceramicznych. Do znajduj\u0105cego si\u0119 na szczycie balkonu, z kt\u00f3rego muezin wzywa\u0142 na modlitw\u0119, prowadzi\u0142y 145 stopni spiralnych schod\u00f3w – wej\u015bcie by\u0142o mo\u017cliwe jedynie z dachu przyleg\u0142ego meczetu, kt\u00f3ry ju\u017c nie istnieje.<\/p>\n
Najbardziej spektakularnym zabytkiem Kunya-Urgench jest mauzoleum Turabek Khanum, powsta\u0142e w XIV wieku. Turabek Khanum by\u0142a c\u00f3rk\u0105 chana Uzbeka, w\u0142adcy Z\u0142otej Ordy, i \u017con\u0105 namiestnika Kutlug-Timura. Po \u015bmierci zosta\u0142a uznana za \u015bwi\u0119t\u0105 i patronk\u0119 kobiet. Z budynkiem wi\u0105\u017ce si\u0119 romantyczna legenda – mistrz Gulgardan, zakochany w ksi\u0119\u017cniczce, mia\u0142 wznie\u015b\u0107 dla niej najpi\u0119kniejsz\u0105 budowl\u0119 na \u015bwiecie w nadziei zdobycia jej serca. Gdy Turabek Khanum wysz\u0142a jednak za Kutlug-Timura, zrozpaczony architekt rzuci\u0142 si\u0119 z szczytu w\u0142asnego dzie\u0142a.<\/p>\n
Zewn\u0119trzna kopu\u0142a mauzoleum jest dzi\u015b cz\u0119\u015bciowo zniszczona, co paradoksalnie pozwala zobaczy\u0107, \u017ce budynek posiada konstrukcj\u0119 podw\u00f3jnej kopu\u0142y – technik\u0119, kt\u00f3ra p\u00f3\u017aniej sta\u0142a si\u0119 znakiem rozpoznawczym architektury tymurydzkich. Ale prawdziwe arcydzie\u0142o znajduje si\u0119 wewn\u0105trz. Sze\u015bcioboczna sala o powierzchni oko\u0142o stu metr\u00f3w kwadratowych przykryta jest kopu\u0142\u0105 pokryt\u0105 misternymi mozaikami. Kompozycja przedstawia gwiazdy i kwiaty tworz\u0105ce wizualn\u0105 metafor\u0119 nieba – 365 gwiazd symbolizuje dni roku, 12 \u0142uk\u00f3w pod kopu\u0142\u0105 reprezentuje miesi\u0105ce. Badacze uwa\u017caj\u0105 ten ornament za unikatowy w ca\u0142ej sztuce islamskiej \u015bredniowiecza.<\/p>\n
Mauzoleum Turabek Khanum jest pierwszym zabytkiem, kt\u00f3ry zobaczysz wchodz\u0105c na teren kompleksu – znajduje si\u0119 naprzeciwko kasy biletowej. Cho\u0107 zewn\u0119trzna kopu\u0142a wymaga renowacji, wn\u0119trze zachowa\u0142o wystarczaj\u0105co du\u017co oryginalnych p\u0142ytek w odcieniach turkusu, b\u0142\u0119kitu, bieli i z\u0142ota, by oszo\u0142omi\u0107 ka\u017cdego odwiedzaj\u0105cego.<\/p>\n
Teren Kunya-Urgench podzielony jest na dwie strefy oddalone od siebie o kilka kilometr\u00f3w. W g\u0142\u00f3wnej strefie archeologicznej, opr\u00f3cz minaretu i mauzoleum Turabek Khanum, znajduje si\u0119 mauzoleum su\u0142tana Tekesza z XII wieku – w\u0142adcy, za kt\u00f3rego imperium Chorezmijskie osi\u0105gn\u0119\u0142o szczyt pot\u0119gi. Masywna sto\u017ckowa kopu\u0142a i wzory z ceg\u0142y czyni\u0105 z niego wyr\u00f3\u017cniaj\u0105cy si\u0119 element krajobrazu. Niekt\u00f3rzy badacze spekuluj\u0105, \u017ce budynek m\u00f3g\u0142 pierwotnie pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 pa\u0142acu lub siedziby rz\u0105du.<\/p>\n
Nieopodal stoi mauzoleum Il-Arslana, dziadka su\u0142tana Tekesza, zmar\u0142ego w 1172 roku – najstarszy zachowany monument na terenie kompleksu. Dwunasto\u015bcienna sto\u017ckowa kopu\u0142a i dekoracje z reliefu ceglanego reprezentuj\u0105 styl wcze\u015bniejszy ni\u017c monumentalne budowle XIV wieku. Ciekawostk\u0105 jest twierdza Kyrkmolla – dwunastometrowy kopiec b\u0119d\u0105cy pozosta\u0142o\u015bci\u0105 po najstarszej fortyfikacji, datowanej nawet na okres achemenidski. Znalezione tu ceramiki to najwcze\u015bniejsze artefakty z ca\u0142ego stanowiska.<\/p>\n
W centrum wsp\u00f3\u0142czesnego miasteczka Kunya-Urgench, na terenie czynnego cmentarza muzu\u0142ma\u0144skiego, znajduje si\u0119 kompleks mauzole\u00f3w sufickich mistrz\u00f3w. Najwa\u017cniejsze z nich to mauzoleum Nad\u017cm ad-Dina Kubry – za\u0142o\u017cyciela bractwa Kubrawija, kt\u00f3ry zgin\u0105\u0142 podczas obrony miasta przed Mongo\u0142ami w 1221 roku. Budynek wzniesiony w XIV wieku przez Kutlug-Timura posiada 12-metrowy portal wej\u015bciowy i kopu\u0142\u0119 pokryt\u0105 oryginalnymi niebieskimi p\u0142ytkami – to jedno z naj\u015bwi\u0119tszych miejsc pielgrzymkowych w Turkmenistanie. Naprzeciwko stoi mauzoleum su\u0142tana Alego z XVI wieku, b\u0119d\u0105ce miniaturow\u0105 kopi\u0105 mauzoleum Turabek Khanum, lecz pozbawione dekoracji ceramicznych.<\/p>\n
Kunya-Urgench nie jest jedynie martwym stanowiskiem archeologicznym. Dla muzu\u0142man\u00f3w z Turkmenistanu i kraj\u00f3w s\u0105siednich to miejsce o g\u0142\u0119bokiej warto\u015bci duchowej. Pielgrzymi przybywaj\u0105 tu, by odwiedzi\u0107 groby \u015bwi\u0119tych – przede wszystkim mauzoleum Nad\u017cm ad-Dina Kubry, ale r\u00f3wnie\u017c inne grobowce sufickich mistrz\u00f3w. Mo\u017cna ich spotka\u0107 odprawiaj\u0105cych modlitwy i rytua\u0142y przy zabytkach. Niekt\u00f3rzy wierz\u0105, \u017ce miejsce ma uzdrawiaj\u0105c\u0105 moc i przynosi b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo odwiedzaj\u0105cym.<\/p>\n
Dla zachodniego turysty wizyta w Kunya-Urgench oferuje rzadk\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zobaczenia \u017cywej tradycji religijnej spl\u0105tanej z histori\u0105. W przeciwie\u0144stwie do bardziej znanych stanowisk Jedwabnego Szlaku, tu niemal nie spotkasz innych zagranicznych podr\u00f3\u017cnik\u00f3w – za to mo\u017cesz natkn\u0105\u0107 si\u0119 na turkme\u0144skie rodziny przyby\u0142e z drugiego ko\u0144ca kraju, ciekawe, sk\u0105d przyjecha\u0142e\u015b i ch\u0119tne do wsp\u00f3lnego zdj\u0119cia.<\/p>\n
Turkmenistan jest jednym z najbardziej zamkni\u0119tych kraj\u00f3w \u015bwiata. Polscy obywatele potrzebuj\u0105 wizy, kt\u00f3ra wymaga zaproszenia (LOI – Letter of Invitation) od licencjonowanego turkme\u0144skiego touroperatora. Procedura trwa zwykle 2-4 tygodnie. Samodzielne podr\u00f3\u017cowanie po kraju na wizie turystycznej co do zasady nie jest dozwolone – tury\u015bci przemieszczaj\u0105 si\u0119 z przewodnikiem po zatwierdzonej trasie. Koszt wizy turystycznej od 35 euro wzwy\u017c, w zale\u017cno\u015bci od d\u0142ugo\u015bci pobytu. Rejon Daszoguz, w kt\u00f3rym le\u017cy Kunya-Urgench, wymaga dodatkowego pozwolenia za\u0142atwianego przez touroperatora.<\/p>\n
Kunya-Urgench le\u017cy oko\u0142o 100 km na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od Daszoguz – stolicy regionu. Z Aszchabadu do Daszoguz mo\u017cna dolecie\u0107 rejsowymi liniami Turkmenistan Airlines (oko\u0142o 1,5 godziny). Z Daszoguz do Kunya-Urgench jedzie si\u0119 samochodem oko\u0142o 1,5 godziny. Alternatywnie, stanowisko mo\u017cna odwiedzi\u0107 przekraczaj\u0105c granic\u0119 z Uzbekistanu – przej\u015bcie Dashoguz-Shavat znajduje si\u0119 zaledwie kilkana\u015bcie kilometr\u00f3w od ruin, a po uzbeckiej stronie le\u017cy Nukus i Chiwa. Ta ostatnia opcja pozwala po\u0142\u0105czy\u0107 zwiedzanie Kunya-Urgench z uzbeck\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Chorezmu.<\/p>\n
Kompleks archeologiczny jest rozleg\u0142y i podzielony na dwie strefy. Bilety kupuje si\u0119 w kasie przy mauzoleum Turabek Khanum (oko\u0142o 5-10 USD). Od kasy biegnie utwardzona \u015bcie\u017cka przez g\u0142\u00f3wne zabytki, ale warto mie\u0107 transport (taks\u00f3wk\u0119 lub samoch\u00f3d z kierowc\u0105), kt\u00f3ry zabierze ci\u0119 na drugi koniec i podwiezie do kompleksu mauzole\u00f3w w centrum miasteczka. Ca\u0142y teren mo\u017cna obej\u015b\u0107 w 2-3 godziny, cho\u0107 mi\u0142o\u015bnicy architektury islamskiej mog\u0105 sp\u0119dzi\u0107 tu ca\u0142y dzie\u0144. Praktycznie nie ma cienia – koniecznie we\u017a wod\u0119, nakrycie g\u0142owy i ochron\u0119 przeciws\u0142oneczn\u0105.<\/p>\n
Najlepszy czas na wizyt\u0119 to wiosna (marzec-maj) i jesie\u0144 (wrzesie\u0144-listopad), gdy temperatury s\u0105 zno\u015bne. Latem s\u0142upek rt\u0119ci przekracza 40\u00b0C, a na pustyni mo\u017ce dochodzi\u0107 do 50\u00b0C. Zim\u0105 bywa ch\u0142odno (od -6 do +5\u00b0C), ale zwiedzanie jest mo\u017cliwe.<\/p>\n
Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zorganizowanych wycieczek do Turkmenistanu obejmuje Kunya-Urgench jako jeden z punkt\u00f3w programu obok Aszchabadu, Mary (staro\u017cytnego Merwu) i krateru gazowego Derweze – s\u0142ynnych „Wr\u00f3t Piekie\u0142”. Derweze le\u017cy oko\u0142o 5-6 godzin jazdy na po\u0142udnie od Kunya-Urgench, co pozwala po\u0142\u0105czy\u0107 oba miejsca w jednej podr\u00f3\u017cy. Po uzbeckiej stronie granicy czekaj\u0105 Chiwa i Nukus ze s\u0142ynnym Muzeum Sawicki’ego.<\/p>\n
Walut\u0105 Turkmenistanu jest manat (TMT). Oficjalny kurs to oko\u0142o 3,5 TMT za 1 USD, ale rzeczywisty rynkowy kurs jest kilkukrotnie wy\u017cszy. Karty p\u0142atnicze praktycznie nie dzia\u0142aj\u0105 – nale\u017cy mie\u0107 got\u00f3wk\u0119 w dolarach ameryka\u0144skich (najlepiej banknoty wydane po 2006 roku). Koszty zorganizowanej wycieczki z przewodnikiem, noclegami i transportem to zwykle 150-300 USD dziennie.<\/p>\n
R\u00f3\u017cnica czasu: UTC+5 (3 godziny wi\u0119cej ni\u017c w Polsce zim\u0105, 2 godziny latem). Gniazdka elektryczne typu C i F (jak w Polsce), napi\u0119cie 220V. Internet jest bardzo ograniczony – nawet w hotelach wi-fi mo\u017ce nie dzia\u0142a\u0107. Telefony kom\u00f3rkowe dzia\u0142aj\u0105, ale roaming jest drogi. W meczetach i miejscach \u015bwi\u0119tych obowi\u0105zuje skromny ubi\u00f3r – kobiety powinny mie\u0107 chust\u0119 na g\u0142ow\u0119.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Na p\u00f3\u0142nocy Turkmenistanu, kilkana\u015bcie kilometr\u00f3w od granicy z Uzbekistanem, le\u017c\u0105 ruiny miasta, kt\u00f3re przez wieki by\u0142o jednym z najwa\u017cniejszych o\u015brodk\u00f3w […]<\/p>\n","protected":false},"author":6,"featured_media":6071,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[12],"tags":[],"acf":[],"yoast_head":"\n